अजब–गजब छ बा ! सुदर्शन सिंह

Hello  बानी परेका सकेकालाई हैन, एउटा बिदेशी रिंग रोडमा डुब्यो भनेर खबर सुन्या थिए, तै भएर उद्धार गर्न आएको कतै देख्नु भएको छ कि !

२०७३ भाद्र १९ गते आईतबार

खेलकुदमा जनकपुर ‘हिरोबाट जिरो’

जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषाको कार्यालय तथा कभर्ड हल

अजय अनुरागी

जनकपुरधाम............

कुनै बेला खेलकुदको हरेक विधामा हिरो रहेको जनकपुर अहिले जिरो बनेको छ । फुटबल, क्रिकेट, कराँते, कबड्डी, तेक्वान्दो लगायतका खेलको विधाहरुमा पञ्चायत कालमा तहलका मच्चाउँदै आएको जनकपुर अहिले गणतन्त्रमा खेलकुदको भुगोलबाट नै बाहिरिएको छ । एउटा सानो उपाधिका लागि पनि ठुलो संघर्ष गरिरहनु परेको अवस्था छ ।

खेलाडीलाई प्रशिक्षित गर्नका लागि धनुषामा प्रशिक्षक नै नभएको होइन । अधिकृत स्तरका प्रशिक्षकहरुले २४ हजार २ सय र सुब्बा स्तरका प्रशिक्षकहरुले १८ हजार रुपैयाँ प्रति महिना गत आर्थिक बर्षसम्म तलब भत्ता खाएका छन् । यस आर्थिक बर्षमा उनीहरुको तलब करिब २५ प्रतिशतको दरले बढ्ेको छ । कराँतेका लागि जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषामा रामचन्द्र ठाकुर, अखिलेश कर्ण, पाल्साङ योन्जन, रामबाबु साह र जिवछ भगत गरि कुल ५ जना प्रशिक्षक नियूक्त छन् । क्रिकेटमा नविन सिंह, ताइक्वान्दोमा परमेन्द्र बछार, भलिवलमा भरत यादव, टेबुल टेनिसमा अनिल घिमिरे, भारोत्तोलनमा अनिल मिश्र, बक्सिङमा मनोज प्रसाद साह, कुस्तिमा राजविर यादव, हक्कीमा रविन्द्र सिंह प्रशिक्षकको रुपमा लामो समय देखि कार्यरत छन् । २०५२ साल देखि नै नेपाल सरकारको स्थायी कर्मचारीको रुपमा रहेका ती प्रशिक्षकहरु मध्ये अनिल घिमिरे, अनिल मिश्र, मनोज प्रसाद साह अधिकृत स्तरका प्रशिक्षक हुन । बाँकी सुब्बा स्तरका प्रशिक्षक हुन । यसका अतिरिक्त विभिन्न खेलका लागि ‘भोलन्टियर’ प्रशिक्षकहरु पनि कार्यरत छन् ।

कार्यालय प्रमुख विनोद कुमार सिंह ।

जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषाका कार्यालय प्रमुख विनोद कुमार सिंहका अनुसार ती प्रशिक्षकहरु रहेको खेल विधाका अतिरिक्त कवडी, फुटबल, हेण्डबल, खोखो, एथलेटिक्स आदि विधामा पनि जिल्ला स्तरीय टिम बनेको छ । खेलकुद विकास समितिमा ती प्रशिक्षकहरु सँगै अन्य ४ जना प्रशासनिक कर्मचारीहरु गरी कुल १७ जना कर्मचारी बापत नेपाल सरकारले २ लाख ८५ हजार रुपैयाँ मासिक तलब बापत खर्च गर्ने गरेको छ । तर, जिल्लाको खेलकुद विकासका लागि स्थापना गरिएको उक्त समितिले दशकौं देखि कुनै पनि खेल विधामा राष्टिूय उपाधि जित्न सकेको छैन । यो लाजमर्दो अवस्था किन पनि हो भने पञ्चायत कालमा खेलकुदको हरेक विधामा जनकपुरको बर्चस्व मात्र थिएन, क्षेत्रिय देखि राष्टिूय उपाधि जित्नुका साथ साथै अन्तर्राष्टिूय स्तरका प्रतियोगिताहरुमा जनकपुरका खेलाडीहरुले सहभागिता जनाउनुका साथ साथै मेडल समेत हात पारेको गौरवपुर्ण इतिहास छ ।

अहिले कुरा गर्ने हो भने जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषाले हात पारेको मेडल भनेको राष्टूपति रनिङ्ग सिल्ड हो । २०७३ जेष्ठ १६ देखि १७ गतेसम्म विरगञ्जमा सम्पन्न क्षेत्रिय राष्टूपति रनिङ्ग सिल्ड प्रतियोगितामा एथेलेटिक्स तर्फ दोस्रो भई उपाधि जितेको थियो । हुन त धनुषाबाट भलिबल, कवड्डी, एथेलेटिक्स, सितोरियो कराँते र तेक्वान्दो तर्फ कुल ६४ जना खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए । तर, महिला एथेलेटिक्स तर्फ सहभागी भएका सिता साह, अर्पणा कुमारी महतो, राधा कुमारी मुखिया, श्रीया श्रेष्ठ, पुजा कुमारी सिंह, विना मण्डल, बन्दना भुजेल, गंगा देवकोटा, पञ्छी घिसिङ र अस्मिता कुमारी सिंह गरी कुल १० वटा महिला खेलाडीहरुले उक्त प्रतियोगितामा दोस्रो स्थान हासिल गर्न सफल भएको थियो । मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तरगत भएको उक्त प्रतियोगितामा कक्षा १० सम्मका १९ जिल्लाका खेलाडीहरु सहभागी भएको उक्त प्रतियोगितामा धनुषा प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल भएनन् । २०७१ सालमा अर्पणा महतो ५ हजार मिटर दौडमा तेस्रो स्थान हासिल गरेको थियो । खेलकुद विकास समितिको लामो समय पश्चातको उपलब्धी भनेको त्यति मात्र हो ।

एक समय थियो जब कबड्डीको राष्टिूय टिम छनौट हुँदा धनुषाबाटै ६ देखि ७ जना खेलाडीसम्म चयन हुने गर्थे । संजय श्रेष्ठ, सरोज सिंह, केवल राउत, नवल राउत, प्रल्हाद गिरी लगायतका खेलाडीहरु राष्टिूय टिममा पर्थे । यहाँ सम्म की जनकपुरका संजय श्रेष्ठ राष्टिूय कबड्डी टिमका कप्तान नै थिए । संजय श्रेष्ठ अहिले भारतमा जारी आईपिएल कबड्डी प्रतियोगितामा व्याङलोर बुल्सका तर्फबाट खेलिरहेका छन् ।

महिला खोखोको कुरा गर्ने हो भने जनकपुरकी अर्चना मुखिया भारतको असममा सम्पन्न भएको साफ गेममा तेस्रो स्थान प्राप्त गरी कास्य पदक जितेका थिए । राष्टूपति विद्या देवी भण्डारीले उनलाई सम्मान पनि गरेको छ ।

नेपालकै क्रिकेटको विकासमा जनकपुरको योगदान

नेपालको क्रिकेटको कुरा गर्ने हो भने पहिलो पटक अन्तर्राष्टिूय प्रतिस्पर्धाका लागि गठित राष्टिूय टोलीको कप्तानी नै जनकपुरका उत्तम कुमार कर्माचार्यले गरेको पाइन्छ । जनकपुर क्रिकेटको क्रेज यतिसम्म थियो कि जनकपुरका उत्तम कर्माचार्यसँग सँगै दिपक कोइराला, दामोदर गौतम, प्रदिप शर्मा, रितेश बराल, प्रकाश शर्मा, दिपक श्रेष्ठ, अनिल मण्डल, समिर नेपाल, हरिशंकर साह जस्ता खेलाडीहरु राष्टिूय टिमको सदस्य भई अन्तर्राष्टिूय प्रतियोगिताहरुमा सहभागिता जनाईसकेका छन् । अनिल मण्डल अहिले पनि राष्टिूय क्रिकेट टोलीको सदस्य भई अन्तर्राष्टिूय खेलहरुमा सहभागिता जनाईरहेका छन् भने उनी भन्दा जुनियर समिर नेपाल र हरिशंकर साह ओझेल भईसकेका छन् ।

नेपालको क्रिकेट एशोसिएट मेम्बर बन्नु भन्दा अघि थाइलेन्डको बंैक्कमा सम्पन्न सिक्स ए साइड प्रतियोगितामा नेपालबाट प्रतिनिधित्व गर्ने क्रिकेट टोलीमा जनकपुरका उत्तम कर्माचार्य, दिपक कोइराला, दामोदर गौतम र प्रकाश शर्मा गरी कुल ५ खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए । त्यसैगरी २०४५ सालमा बंगलादेशमा सम्पन्न क्रिकेट प्रतियोगितामा जनकपुरका ती खेलाडीहरु सँगसँगै प्रदिप शर्मा पनि सहभागी भएका थिए । नेपाल एशोसिएट मेम्बर भईसकेपछि २०५२ सालमा मलेशियामा सम्पन्न प्रथम एसिया कपमा नेपालको क्रिकेट टोलीको अगुवाई नै जनकपुरका उत्तम कुमार कर्माचार्यले गरेका थिए । उक्त टोलीमा रितेश बरालसँगै जनकपुरका ४ जना खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए । जनकपुरले २०४५ सालमा राष्टिूय क्रिकेट खेलमा विजयी भएर नेपालमा छाप छोड्न सफल भएको थियो ।

जनकपुरमा पहिले क्रिकेटमा क्लब म्याच, डोमेस्टिक म्याच, जिल्ला स्तरीय, क्षेत्र स्तरिय र राष्टिूय प्रतियोगिताहरु बढी हुन्थ्यो । जनकपुरमा मात्रै कुरा गर्ने हो भने ५ वटा क्रिकेट क्लवहरु संचालित थिए । जनकपुर क्रिकेट क्लब, जानकी क्रिकेट क्लव, भानु क्रिकेट क्लव, स्पोर्टस क्रिकेट क्लव, स्टेशन एरिया क्लव संचालित थिए । २०३७ साल देखि २०५५ सालसम्म संचालित उक्त क्लवका साथ साथै जनकपुरमा मात्रै सरोज टूफी, जानकी रनिङ्ग सिल्ड, मिथिला टूफी जस्ता टुर्नामेन्टहरु प्रत्येक बर्ष आयोजन हुने गथर््यो । तर, अहिले न त कुनै टूफी संचालन भईरहेको छ न त कुनै प्रतिस्पर्धा छ । केही बर्ष अघि दिपक गुप्ता मेमोरियल क्रिकेट टुर्नामेन्ट जनकपुरमा सुरुवात गरिएपनि दुई पटक मात्र उक्त टुर्नामेन्ट भई बन्द भईसकेको छ । विगतमा नेपालकै क्रिकेटमा जनकपुरको त्यत्रो बर्चस्व हुँदा हुँदै अहिलेको अवस्थामा आएर जनकपुर क्रिकेट टिम झन पछाडी आउनुको कारणहरु मध्ये क्रिकेट मैदानको अभाव सबैभन्दा ठुलो समस्याको रुपमा प्रशिक्षक नविन सिंह आंैल्याउँछन् । कुनै खेलाडी रातारात राष्टिूय टिममा पर्न सक्दैनन् । त्यसको लागि बर्षौंको नियमित अभ्यास चाहिन्छ । तर, अहिलेका खेलाडीहरु केही समय पछि पलायन हुने गरेका छन् । प्रशिक्षक सिंहका अनुसार अहिलेका खेलाडीहरु खेलकुदमा आफ्नो भविष्य नदेखेपछि अन्य क्षेत्र तर्फ लाग्नु, लामो समय क्रिकेटमा टिक्न नसक्नु, नम्बर अफ म्याचेज नहुनु पनि जनकपुरको क्रिकेटको अवनतिको  प्रमुख कारण हो । हुन त अहिले पनि करिब ४० जना खेलाडीहरु मुजेलियाको कभर्ड हलमा अभ्यास त गरिरहेका छन्, तर खेलको संख्या नै नभएपछि ती खेलाडीहरुले खेल्न पाईरहेका छैनन् ।

केही बर्ष अघिसम्म जनकपुरका खेलाडीहरु क्षेत्र नं. २ (विरगंज) बाट राष्टिूयस्त्तरको प्रतियोगिता खेल्ने गर्दथ्यो । विनोद दासको कप्तानीमा क्षेत्र नम्बर २ बाट जनकपुरका खेलाडीहरु सहभागी भएको टोलीले राष्टिूय उपाधि पनि जितेको छ । तर, जनकपुरका खेलाडीहरु संग विरगंजमा बारम्बार हुने पक्षपात बाट पिडित भई जनकपुरको सिनियर खेलाडीहरुको प्रयासमा जनकपलरलाई एउटा अलग क्षेत्र कायम गरियो । आज जनकपुरको क्रिकेट क्षेत्र नं. ७ बाट चिनिने गरिन्छ । जनकपुर अन्तर्गत धनुषा, महोत्तरी सर्लाही, सिरहा, तथा सिन्धुली पर्दछन् । तर पनि जनकपरको क्रिकेटको स्तर विगतको तुलनामा माथि उक्लिनुका साटो खराव हँुदै गएको पाइन्छ ।

ताइक्वान्दोमा खस्किएको स्तर

जनकपुरका तर्फबाट ताइक्वान्दो खेलाडी सविता राज भण्डारीले हंगकंगमा सम्पन्न एसियाडमा नेपाली टोलीको सदस्य भएर सहभागिता मात्र जनाएनन्, दोस्रो स्थान प्राप्त गर्दै मेडल समेत हात पारेका थिए । जनकपुरका ताइक्वान्दो खेलाडीहरु परमिन्दर बछार, राजकुमार बछार, तिलक लामा, किशोर थापा, भरतराज भण्डारी, निरज राज भण्डारी, सिता सिंह डंगोल लगायतले नेपालको राष्टिूय टोलीको सदस्य भईसकेका छन् । २०४८ सालमा धनगढीमा सम्पन्न दोस्रो राष्टिूय प्रतियोगितामा जनकपुरका सुदर्शन बहादुर केसीले राष्टिूय उपाधि हात पारेका थिए । त्यस यता राष्टिूय उपाधिको जनकपुरमा खडेरी नै परेको छ । २०६८ सालमा राष्टिूय टिममा संजय चौधरी सहभागी भएका थिए । अहिले उनी बैदेशिक रोजगारीका लागि मलेशियामा कार्यरत छन् । अवस्था यहाँसम्म आईसकेको छ कि ताइक्वान्दोको नेश्नल टिममा जनकपुरबाट एक जना पनि अहिले सदस्य छैनन् । धनुषाको ताइक्वान्दो प्रशिक्षक परमेन्द्र बछारका अनुसार खेलकुद सामग्रीहरु जस्तै चेष्ट कभर, स्पाइनिङ्ग फाइब, म्याप आदिको अभाव हुनु, खेलाडीहरुको खेल प्रतिको अभिरुची कम हुँदै जानु, खेलकुदमा बजेटको अभाव हुनु आदि प्रमुख कारण हुन । अहिले ५४ बर्ष, ५८ बर्ष, ६३ बर्ष र ६८ बर्ष तौल समुहका लागि खेलाडीहरुलाई प्रशिक्षण दिइने गरिएको छ । प्रशिक्षक बछारका अनुसार जनकपुरमा ७४, ८०, ८७ र सो तौल भन्दा माथि समुहका खेलाडीहरु छैनन् । खास गरेर क्याम्पस पढ्ने विद्यार्थीहरुलाई अहिले प्रशिक्षण दिने गरिएको छ । बछारका अनुसार अहिले तत्कालै उपलब्धि नदेखिएपनि २÷३ बर्षपछि जनकपुरको ताइक्वान्दोको स्तर माथि उक्लिने छ ।

भलिबलमा गुमेको पहिचान

जनकपुरका सुनिल मानन्धर, भरत यादव, विनय यादव, राणा शंकर चौधरी जस्ता भलिवलका खेलाडीहरु नेपालको राष्टिूय भलिवल टिमका सदस्य भई अन्तर्राष्टिूय प्रतियोगिताहरुमा समेत सहभागिता जनाईसकेको बैभवपुर्ण इतिहास छ । सुनिल मानन्धर, भरत यादव र विनय यादवले साफमा समेत सहभागिता जनाईसकेका छन् । २०४८ सालमा श्रीलंकामा भएको पाँचौ साफ गेममा भरत यादव, सुनिल मानन्धर र २०५६ सालमा काठमाण्डौमा सम्पन्न आठौं साफमा विनय यादव, पाकिस्तानमा सम्पन्न नबौं साफ र बंगलादेशमा सम्पन्न दशौं साफमा राणा शंकर चौधरीले नेपालको तर्फबाट प्रतिनिधित्व गरिसकेको जनकपुरका भलिवल खेलाडी हुन ।

२०४८ सालमा जनकपुर चुरोट कारखानाको मैदानमा सम्पन्न पुरुष भलिबल राष्टिूय भलिबल प्रतियोगितामा सुनिल मानन्धरको अगुवाईमा जनकपुरको भलिबल टिमले तेस्रो स्थान हात पारेको थियो ।  २०५२ साल तिर विकास क्षेत्रमा परिणत भएपछि पनि मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रमा धनुषा ३÷४ पटक विजेता नै भएको थियो । मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको लागि चयन हुने टिममा जनकपुरका भरत यादव, विनय यादव, राणाशंकर चौधरी, श्याम प्रकाश ठाकुर, सुदिप यादव पर्ने गर्थे । ६ जनाको सेटमा ५ जना खेलाडीहरु जनकपुरकै पर्ने गर्थे । यसले पनि के देखाउँछ भने विगतमा क्षेत्र स्तरीय टिममा जनकपुरकै दवदवा थियो । २०६५ सालमा काठमाण्डौमा गणतान्त्रिक खेलकुद प्रतियोगिता आयोजना हुँदा जनकपुरका भरत यादवको अगुवाईमा खेलिएको भलिबल टिमले उपाधि जितेको थियो । तर, अहिलेको अवस्था हेर्ने हो भने भलिबलको राष्टिूय टिममा जनकपुरबाट कुनै पनि खेलाडीहरु पर्न सकेका छैनन् । धनुषाको भलिबलका प्रशिक्षक भरत यादवका अनुसार जनकपुरमा भलिबलको अवस्था खस्किनुको प्रमुख कारण मैदानको अभाव हो । जनकपुरको बाह्रविघा मैदानमा करिब १४ जना पुरुषहरु र ८ जना महिला खेलाडीहरुलाई अभ्यास त गराइन्छ तर पर्याप्त खेल सामग्रीको अभावको कारण खेलको स्तर खस्दै गएको छ ।

कराँतेको केन्द्र रहेको जनकपुरलाई अब अस्तित्वकै संकट

राजेश थापा, दिनेश श्रेष्ठ, सवाना बानो, शैलेन्द्र यादव, अर्जुन चौधरी, किशन कर्ण, राम श्रेष्ठ पाण्डे, दिपेन्द्र ठाकुर, रविन पोखरेल लगायतका जनकपुरका कराँतेका खेलाडीहरुले अन्तर्राष्टिूय स्तरमा मेडल जितेर जनकपुरको मात्र नभएर देशकै नाम रोशन गरेका छन् । २०५२ देखि २०६५ सालसम्म कराँतेमा जनकपुरको ठुलो बर्चस्व थियो । राष्टिूय तथा अन्तर्राष्टिूय प्रतिस्पर्धाहरुमा गोल्ड मेडल नजितेको कुनै बर्ष नै हुँदैन्थ्यो । राम श्रेष्ठ पाण्डे त्यस्ता खेलाडी थिए जसले नेपालैभरी तहलका मच्चाएको थियो । उनको जलबा यति सम्म थियो कि उनलाई नेपाली बु्रसली भनेर उपनाम नै दिएको थियो । त्यसैगरी जनकपुरकै राजेश थापालाई काले बु्रसली भनेर भनिन्थ्यो । खेलकुद विकास समितिले कराँतेमा पाँच जना प्रशिक्षक नै नियुक्त गरेका छन् । यसका अतिरिक्त पाँच जना जति स्वयम सेवक प्रशिक्षकहरु पनि छन् । तर, बर्तमानको अवस्था हेर्ने हो भने कराँतेमा जनकपुरको कहिँ कतै नाम पाइँदैन । राष्टिूय टोलीमा समेत जनकपुर पर्न सकिरहेको छैन । कराँतेका प्रशिक्षक रामचन्द्र ठाकुरका अनुसार अहिले ८ देखि १४ बर्षसम्मका खेलाडीहरुलाई प्रशिक्षण दिइँदैछ, १÷२ बर्षपछि फेरी जनकपुरमा कराँतेको पहिचान प्राप्त हुनेछ ।

फुटबलको पावर हाउस जनकपुर

 भनिन्छ फुटबल विश्वकै सर्वाधिक लोकप्रिय खेल हो । जनकपुरमा पनि फुटबलको एक जमानामा धेरै ठुलो क्रेज थियो । २००४ सालमा काठमाण्डौको टुडिखेलमा तत्कालिन राजा त्रिभुवनले आयोजना गर्न लगाएको पहिलो त्रिभुवन च्यालेन्ज रनिङ्ग सिल्डमा जनकपुर र जलेश्वर समेतको सहभागितामा जलेश्वर ११ बाट तत्कालिन महोत्तरी र हालको धनुषा र महोत्तरीबाट खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए । जनकपुरका विश्वनाथ गुप्ताको अगुवाईमा जनकपुर, खजुरी, जलेश्वरबाट जलेश्वर ११ का खेलाडीहरु ४÷५ दिन हिँडेर खेल्न पुगेका थिए । उक्त प्रतियोगितामा जलेश्वर ११ प्रथम भएको थियो । जलेश्वर ११ ले उक्त म्याचमा जित हात पारेपछि तत्कालिन राजा त्रिभुवनले उक्त टिमका कप्तान विश्वनाथ गुप्तालाई पुरस्कार स्वरुप के चाहियो भनेर सोधेपछि अफ्सेट प्रेस संचालन गर्न इजाजत दिनु पर्यो भनेर गुप्ताले भनेका थिए । राजाले उनको आग्रहलाई स्वीकार गर्दै उनलाई प्रेस संचालन गर्न इजाजत दिएको बताइन्छ । त्यसपछि गुप्ताले २००८ सालमा अम्बिका अफसेट प्रेस दर्ता गराई संचालन गरेका थिए । त्यतिबेला निजी क्षेत्रमा अफसेट प्रेस संचालन गर्न दिइएको त्यो नै नेपालमा पहिलो प्रेस भएको बताइन्छ । निरन्तर हुने उक्त प्रतियोगितामा जनकपुरका खेलाडीहरुले राम्रो प्रदर्शन गरेपछि फुटबल टिमका कप्तान गुप्तालाई विडी कारखाना संचालन गर्न अनुमति दिइएको थियो । उनले जानकी विडी कारखाना संचालन गरेका थिए । सोही टिमका सदस्य रहेका जनकपुरका फुटबल खेलाडी लोटे बहादुर सिंहलाई नेपालको पेले भनेर भनिन्थ्यो ।

 जनकपुर चुरोट कारखानाले संचालन गरेको फुटबल टिमका ८ जना खेलाडीहरु चन्दु मण्डल, सुनिती गिरी, राजेश थापा, पारस चौधरी, पुष्प केसी, अनिल रुपा खेती, ललित थापा, गणेश पाण्डे राष्टिूय खेलाडी थिए । नेपालको फुटबलका स्टार खेलाडी भनेर नाम कमाएरका राजु शाक्य र गणेश थापा पनि जनकपुरबाटै फुटबलको करियर सुरुवात गरेका थिए । राजु शाक्य अहिले फुटबलको  राष्टिूय टिमको प्रशिक्षक छन् भने गणेश थापा एन्फाका निवर्तमान अध्यक्ष हुन । जचुकालीका टिमले राष्टिूय स्तरमा मात्र नभएर सिक्किम, भुटान, बंगलादेश जस्ता मुलुकहरुमा गएर प्रतिस्पर्धा जितेको गौरवशाली इतिहास रहेको छ । जनकपुरको फुटबल टिमको यति सम्म क्रेज थियो कि देशमा वा भारतमा फुटबल प्रतियोगिता हुँदा जनकपुर टिम सहभागी नभएको टुर्नामेन्टमा भिड नै जुट्दैन्थ्यो । नेपालको कुनै पनि फुटबल टोली भारतमा खेल्न जाँदा आफुलाई जनकपुरको टोली हो भनेर भन्ने गथर््यो । जनकपुर फुटबलको लागि पावर हाउस नै थियो । तर, अहिले भन्ने हो भने फुटबलमा हिरो रहेको जनकपुर जिरो भएको छ । पछि आएर विभेद पनि हुँदै गएको छ । जस्तै २०५० सालमा राष्टिूय टिम चयनका लागि भएको क्लोज क्याम्पका कप्तान थिए धनुषा खजुरीका अमरकान्त झा । तर, टिम छनौट हुँदा अन्तिम छनौटमा उनी परेनन् ।  त्यसैगरी यदुकुहाका राजदेव प्रसाद साह टप स्कोरर हुन्थे । काठमाण्डौमा भएको प्रतियोगितामा काठमाण्डौका मणि शाहले ५ गोल गरेका थिए भने राजदेव साहले ८ गोल गरेका थिए । तर पनि राजदेव साहको नाउँ राष्टिूय टोलीमा पर्न सकेन ।

फाफेन बहुदल र गणतन्त्र

पञ्चायतकालमा खेलकुद विकास समितिको अध्यक्ष अञ्चलाधिश हुने गर्थे । विरेन्द्र सिल्ड प्रतियोगिताका लागि अञ्चलाधिशको आदेशमा जिल्ला शिक्षा कार्यालयले गर्ने परिपत्रमा उक्त शिल्डमा अनिवार्य रुपमा खेलाडीलाई सहभागी गराउन विद्यालयहरुलाई निर्देशन हुन्थ्यो । जसकारण प्रत्येक विद्यालयहरुमा खेलकुदका गतिविधिहरु अनिवार्य हुन्थ्यो । तर, प्रजातन्त्र आएसँगै खेलकुद विकास समितिको अध्यक्षमा राजनीति नियूक्त हुन लाग्यो ।

२०४६ सालमा बहुदल आए पश्चात नेपाली कांग्रेसका बजरंग प्रसाद साह, एमालेका गंगाराम यादव, राजकिशोर यादव, विश्वनाथ यादव, तमलोपाका धिरेन्द्र बहादुर सिंह, माओवादीका मनिष जर्घा मगर र एमालेका कमल किशोर चौधरी खेलकुद विकास समितिका अध्यक्ष भईसकेका छन् । तर, ती अध्यक्षहरुको निर्देशनलाई शिक्षा अधिकारीहरुले वास्ता गर्दैनन् । परिणाम स्वरुप विगतको विरेन्द्र शिल्ड हालको राष्टूपति रनिङ सिल्डमा विद्यालयहरुको उपस्थिति उत्साह जनक हुँदैनन् । जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषाका कार्यालय प्रमुख विनोद कुमार सिंहका अनुसार अहिले एउटा निर्वाचन क्षेत्रमा कम्तिमा पनि १० वटा माध्यमिक विद्यालयहरु पर्छन । तर, राष्टूपति रनिङ सिल्डमा मुस्किलले ४÷५ वटा विद्यालयहरु सहभागी हुने गरेका छन् । राजनीतिक दलका नेताहरुलाई खेलको विकास सँग कुनै मतलब हुँदैन । स्थानीय निकायको रुपमा रहने गरेका गाउँ विकास समिति, नगरपालिका, उपमहानगरपालिका र जिल्ला विकास समितिले पनि खेलकुदको विकासका लागि कहिल्यै बजेट विनियोजन गरेको पाइँदैन । सिंहका अनुसार गत आर्थिक बर्ष २०७२÷२०७३ मा खेलकुदको विकासका लागि नेपाल सरकारले धनुषामा एक रुपैयाँ पनि बजेट प्रदान गरेन ।

यस बर्ष ४ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरेको बताइएको छ । शरत सिंह भण्डारी, विमलेन्द्र निधि र गणेश तिवारी नेपाली यस क्षेत्रका नेता भएर खेलकुद मन्त्री भईसकेका छन् । तर, कसैले पनि खेलकुदको विकासका लागि आवश्यक पर्ने खेलकुद मैदान तथा रंगशाला बनाउने तर्फ ध्यान दिएनन् । खेलकुदको लागि पुर्वाधार महत्वपुर्ण कुरा हो । तर, धनुषामा त्यस्तो पुर्वाधार नै छैन । विमलेन्द्र निधि भौतिक पुर्वाधार तथा यातायात मन्त्री समेत भईसकेका छन् । खेलकुदको पुर्वाधार पनि विकासको पुर्वाधार मध्येकै एक हो । तर त्यस तर्फ कसैको ध्यान जान सकेको छैन ।

जचुकाली बन्द हुनु खेलकुदको लागि दुर्भाग्य

जचुकालीका टिमले जितेका उपाधिहरु अहिले पनि बन्द रहेको जनकपुर चुरोट कारखानाको
 कार्यालयमा सजाएर राखिएको छ ।

जनकपुर चुरोट कारखाना बन्द भएपछि जनकपुरको खेलकुदको विकास पनि ठप्प भएको छ । जचुकालिले खेलकुदलाई प्रवद्र्धन गर्नका लागि खेलका विभिन्न विधाहरुको टिम नै खडा गरेको थियो । टिममा खेल्ने खेलाडीहरुलाई जचुकालिले जागिर नै दिएको थियो । खेलाडीहरुको काम भनेको निर्धक्क साथ खेल्ने र उपाधिहरु जित्नु हुन्थ्यो । जचुकालिमा आएर काम गर्नु पर्दैन्थ्यो । तर, अहिले खेलाडीहरुको हौसला बढाउन तथा तिनीहरुको जिविको पार्जन सुनिश्चित गर्न जचुकालि जस्तो अन्य कुनै कारखाना वा कर्पोरेट नहुँदा खेलाडीहरु खेलमा आफ्नो भविष्य नदेखेपछि खेलबाट पलायन हुनु परेको छ ।

प्रजातन्त्र आएको केही वर्षसम्म पनि राम्ररी सञ्चालन भएको जचुकालिले आफ्नो प्रभाव हरेक क्षेत्रमा पारेको थियो । खेलकूदको क्षेत्रमा जचुकालिको फुटबल टिम विरेन्द्र कप फुटबल प्रतियोगिताको उपाधि समेत चुमेका छन् भने जचुकालिकै क्रिकेट टिमका कैयौं खिलाडीहरु राष्टिूय टिमका सदस्यहरु बन्न सफल भएका छन् । जचुकालिले विभिन्न खेल विधाका खेलाडीहरुलाई जागिर दिएर खेलकुदको प्रवद्र्धन गर्नमा ठुलो योगदान मात्र पु¥याएको थिएन, खेलकुदको क्षेत्रमा नेपालमै जनकपुरको अब्बल स्थान थियो ।

जचुकालिको फुटबल टिममा राजु शाक्य (जो अहिले राष्टिूय प्रशिक्षक छन्), अन्तराष्टिूय स्तरका खेलाडीहरु सुरेश वस्नेत, विरु राय, चन्देश्वर मण्डल, गणेश पाण्डे, मदन कुमार नेवार, विश्वामित्र राय, दिपक खाती, जिवन बल लामा, पुष्प केशी, पुनम थापा, ललित थापा, राजेश थापा (थापा तीन दाजु भाई), सुनिल गिरी, शम्भु वास्तोला, कुमार सुब्बा, नरसिंह प्रसाद दास लगायतका खेलाडीहरु जचुकालिका खेलाडी थिए । उनीहरुले भुटानको जिग्मेदोर्जे, वाङ चुक च्यालेन्ज गोल्ड कपको उपाधि तीन पटक जितेका थिए । त्यसैगरी २०५२ सालमा सुन्सरीको लुन करण दास गोल्ड कप, सिक्किम फुटबल एशोशिएशन गर्भनरस कप जितेका थिए । यति मात्र होइन नेपाल बंैक लिमिटेडद्वारा आयोजना गरिने अन्तर संस्थान फुटबल प्रतियोगिताको तीन पटक उपाधि जितेर जचुकालिका फुटबल खेलाडीहरुले ह्याटिूक जितेका थिए । त्यसैगरी २०४८ सालमा झापाको भद्रपुरमा आयोजित मेची अञ्चल खेलकुद प्रतियोगिता, २०४४ सालमा विराटनगरमा आयोजित श्री ५ महेन्द्र गोल्डकपको उपाधि जितेका थिए ।

त्यसैगरी कारखानाले क्रिकेटको खेललाई समेत प्रवद्र्धन गर्न क्रिकेट खेलाडीहरुलाई समेत जागिर दिएर क्रिकेट टिम बनाएका थिए । उत्तम कर्माचार्य (जो अहिले क्रिकेट एशोसिएशन अफ नेपालका सचिव हुन, जो नेपालको राष्टिूय क्रिकेट टिमको पहिलो कप्तान समेत बनेका थिए ।), दिपक गुप्ता (जसको स्मृतिमा जनकपुरमा अहिले टी(ट्वेन्टी मेमोरियल क्रिकेट प्रतियोगिता विगत दुई वर्ष देखि संचालित छन् ।), प्रकाश प्रसाद शर्मा, प्रदीप शर्मा, हिरा भगत, मन्जुर आलम, संजय ठाकुर, राजकुमार दाहाल, दिपक कोइराला लगायतका क्रिकेट टिम कारखानाको थियो । उक्त क्रिकेट टिमले काठमाण्डौ खेल मण्डलद्वारा आयोजित केकेएम रनिङ्ग सिल्ड क्रिकेट टुर्नामेन्टको उपाधि तीन पटक जितेको थियो । त्यसैगरी ह्यान्डबल तर्फ पवन कुमार लाल कर्ण, व्याडमिन्टन तर्फ सुनिल शाक्य, नरेन्द्र सत्याल र हक्की तर्फ श्याम कुमार मगर लगायतले कारखानामा जागिर पाएका थिए ।

तर, कारखाना बन्द भएपछि जनकपुरमा खेलाडीहरुले आर्थिक जिविकोपार्जन गर्ने अवसर नपाएपछि यस क्षेत्रको खेलकुद पनि ओरालो लाग्दै गएको छ ।

क्योकोशिन बुदोकाई कराँतेमा जनकपुर अहिले पनि सर्बश्रेष्ठ

कराँते खेल अन्तरगतकै एउटा विधा नेपाल क्योकोशिन बुदोकाई कराँतेमा जनकपुर अहिले पनि सर्बश्रेष्ठ मानिन्छ । २०७३ बैशाखमा भारतको कोलकत्तामा सम्पन्न इन्डो नेपाल क्योशिन बुदोकाई कराँते प्रतियोगितामा जनकपुरबाट सहभागी भएका ५५ किलो तौल समुहका अशोक मोक्तानले गोल्ड मेडल जितेका थिए भने ४५ किलोको तौल समुहमा राजा राम यादव तेस्रो भई कास्य पदक जितेका थिए ।  त्यसैगरी २०७१ सालमा भारतको मुम्बईमा सम्पन्न एसियन गेम अन्तरगत जनकपुरबाट सहभागी भएका ७ जना खेलाडीहरु मध्ये ६ जनाले गोल्ड मेडल जितेका थिए भने एक जनाले कास्य पदक जितेका थिए । ४० किलो तौल समुहमा साहिल अहम्द, ५० किलो तौल समुहमा राहुल देव साह, ६० किलोको तौल समुहमा अर्जुन यादव, ३५ किलोको तौल समुहमा सेबेन्द्र यादव र ६५ किलोको तौल समुहमा लव यादवले स्वर्ण पदक जितेका थिए भने ४५ किलोको तौल समुहमा साहिल नदाफले कास्य पदक जितेका थिए । उक्त एसियन गेममा पाकिस्तान, बंगलादेश, भुटान, श्रीलंका र माल्दिभ्सका खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए ।

२०७३ सालमै काठमाण्डौमा सम्पन्न भएको प्रथम राष्टिूय प्रतियोगितामा जनकपुरका १६ बर्षिय राजु कुमार यादवले स्वर्ण पदक जितेको थियो । अहिले राजुलाई त्रिभुवन आर्मि क्लवले अनुबन्ध गरेको छ । तर, उनको उमेर नपुगेका कारण आर्मीको दर्जा त दिइएको छैन तै पनि उनलाई आर्मी क्लवले प्रशिक्षण दिईरहेको छ । त्यसैगरी नेपालकै रुकुममा सम्पन्न इन्डो नेपाल प्रतियोगितामा ५५ किलो तौल भन्दा मुनिको समुहमा धर्मेन्द्र यादव र ४५ किलो तौल समुहको तल मुनिमा राजु कुमार यादव दोस्रो भएका थिए । सन् २००५ मा श्रीलंकाको गालेमा सम्पन्न साफ प्रतियोगितामा जनकपुरका मोहम्मद असगर खानले नेपालको तर्फबाट प्रतिनिधित्व गर्दै दोस्रो भएको थियो ।

मुख्य कुरा के हो भने यो खेल विधाका लागि राज्यले कुनै पनि लगानी गरेको छैन । न त राज्यले प्रशिक्षण कै व्यवस्था गरेको छ । तर पनि उक्त खेलमा जनकपुरले राष्टिूय संगसँगै अन्तर्राष्टिूय स्तरका प्रतियोगिताहरुमा गोल्ड मेडल निरन्तर जितिरहेको छ । निशुल्क रुपमा प्रशिक्षण दिँदै आएका नेपाल क्योकोशिन बुदोकाई कराँते संघ धनुषाका मुख्य प्रशिक्षक असगर खानका अनुसार जिल्ला खेलकुद विकास समिति धनुषाले गरेको योगदान के हो भने राष्टिूय प्रतियोगिताहरुका लागि जनकपुरबाट सहभागी हुने खेलाडीहरुलाई टूेक सुटको व्यवस्था भने गरिदिन्छ । र, प्रशिक्षणका लागि कभर्ड हलको मैदान उपलब्ध गराईरहेको छ । ११ भदौ २०७३ मा जनकपुरका जुनियर खेलाडीहरुको बेल्ट टेस्ट गरिएको छ । जसमा ४० जना खेलाडीहरु सहभागी भएका थिए ।

२०७३ भाद्र १९ गते आईतबार

प्रसुति महिला चन्द्रकलाहरुले कहिलेसम्म ज्यान गुमाउने ?

जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा चिकित्सकको लापरवाहीका
कारण ज्यान गुमाएकी प्रसुति महिला चन्द्रकला पासमानको शव ।

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा कार्यरत स्त्री रोग विशेषज्ञ डा.विजय सिंह र डा.सुशिला सिंहको लापरवाहीका कारण एक जना सुत्केरी र बच्चाको मृत्यु भएको छ । ती डाक्टरहरुले पेटको शल्याक्रिया गरेर बच्चा निकाल्नु पर्नेमा पाठेघर नै निकालेपछि महोत्तरी भरतपुर ४ की २६ वर्षकी चन्द्रकला पासवानको मृत्यु भएको परिवाजनले जनाएका छन् । चन्द्रकलालाई व्यथा लागेपछि गएको सोमबार राति ८ बजे जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा भर्ना गरिएको थियो । समय पुग्दा पनि २४ घण्टासम्म समान्य रुपमा बच्चा जन्मन नसके पछि मंगलबार राति साढे ८ बजे शल्यक्रिया गरी बच्चा निकाल्न अपरेशन कक्षमा लगिएको थियो ।

आफन्त अनिल पासवानका अनुसार प्रसुति रोग विशेषज्ञ डा.शिला सिंहले चन्द्रकलालाई शल्यक्रिया गरी बच्चाको स्थानमा पाठेघर नै झिके पश्चात रक्तश्राव शुरु भएको थियो । त्यसपछि डा.सिंहले. बच्चा पेटबाट निकाल्दा बच्चाको मृत्यु भइसकेको थियो । रक्तस्रावको कारण चन्द्रकलालाई ७ पोका रगत चढाईएको उनका काका अनिल पासवाले बताए । डा.सिंहले पाठेघर झिकेकाले अत्यधिक रक्तश्राव भई बुधबार विहान चन्द्रकला गम्भीर भएपछि उनलाई यहाँ उपचार सम्भाव नहुने भन्दै अञ्चल अस्पतालले जानकी मेडिकल कलेज रमदैयाद्वारा जनकपुरमा सञ्चालित सिटी होस्पिटल जनकपुरमा विहान १० बजे रेफर गरिएको थियो ।
सिटी होस्पिटलमा उचारको लागि लग्ने क्रममै चन्द्रकलाको मृत्यु भएको परिवारजनले जनाएको छ । चन्द्रकलाको दुई छोरी रहेको छ । अञ्चल अस्पताल र डाक्टरको चरम लापरबाहीले चन्द्रकलाको ज्यान गएको परिवारजनाले आरोप लगाउदै दोषी डाक्टरलाई कारबाही र क्षतिपुर्तिको माग गर्दै विरोध प्रदर्शन गरेको थियो । पछि अञ्चल अस्पतालका मेडिकल सुप्रिटेन्डेन्ट र पीडित पक्ष बीच ३ बुँदे सहमति भएको थियो । उपचारमा संलग्न दोषी चिकित्सकलाई कारवाही गर्ने, पीडित परिवारलाई राहत स्वरुप क्षतिपुर्ती र परिवारका सदस्यलाई रोजगारी दिइने सवालमा स्वास्थ्य मन्त्रालयमा सिफारिस गरिने अस्पताल प्रशासनले लिखित प्रतिबद्धता जनाएपछि पीडित परिवारजनले लाश बुझेका थिए ।

जनकपुर अञ्चल अस्पतालका मेडिकल सुपरीडेन्टेन्ट डा.गौराग मिश्राले चन्द्रकालको समान्य रुपमा बच्चा नजन्मेपछि डा.सुशिला सिंहले शल्यक्रिया गर्न लागेको थियो । उनका अनुसार पेट खोलेपछि पाठेघर फाटेको थियो । पाठेघर फाटेको अवस्थामा हटाउनु पर्ने हुँदा अर्का प्रशुति रोग विशेषज्ञ डा.विजय सिंहलाई बोलाएर दुवै जनाले तीन घण्टा लगाएर शल्यक्रिया सफल गरिएको थियो । शल्यक्रिया पश्चात चन्द्रकलाको अवस्था ठीक भएको र रगत अभावको कारणले उनको ज्यान गएको मेसु मिश्रले बताए । यस विषयमा शल्यक्रिया गर्ने डाक्टरहरुसँग स्पष्टिकरण मागिएको र गलत गरेको ठहरे कारबाही गर्ने मिश्रले बताए ।

अञ्चल अस्पतालका निमित मेडिकल सुप्रिटेन्डेन्ट डा. गौरांग मिश्रका अनुसार कारवाहीका लागि प्रक्रिया थालिसकिएको छ । द एक्सक्लुसिभसँगको कुराकानीमा डा. मिश्रले घटनाको बेलि विस्तार यसरी सुनाए ।
 प्यासेन्टको शल्यक्रिया हुनुभन्दा एक दिन अगाडी नै जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा भर्ना भएका थिए । तर, उनको डेलेभरी हुनका लागि हुनुपर्ने लेवर पेन नभएपछि भोली पल्ट अस्पतालको ओपिडीमा चेक जाँच गराएका थिए । २ बजे तिर उनको लेवर पेन सुरु भएको थियो । साढे २ बजे उनलाई भर्ना गरिएको थियो । राति ९ बजे शल्यक्रिया गरिएको थियो । यूटेरस रप्चर भएका कारण शल्यक्रिया हुँदा अत्यधिक रक्तस्राप भएको थियो । गर्भाशयलाई बचाउन पुरा प्रयास गरिएपनि गर्भाशयलाई झिकेर हटाउनु पर्यो । गर्भमा रहेको शिशुको गर्भमै मृत्यु भईसकेको थियो । लगभग प्यासेन्टको अवस्था सुधार भईसकेको थियो । तर, ५ बजे तिर अचानक अवस्था विग्रियो । रगतको व्यवस्थ ागर्न भनिएको थियो । तर, रगतको उपाय हुन सकिरहेको थिएन । नेपाल रेडक्रसको ब्लड बैंकबाट ४ पोका रगत ल्याइएको पनि थियो । तर, त्यो पर्याप्त हुन सकेन । थप रगत रेडक्रसमा पनि थिएन । मैले आफै आफ्नो कम्पाउण्डरलाई रेडक्रसमा पठाएँ । तर, दुर्भाग्य त्यहाँ प्यासेन्टलाई चाहिने ए पोजेटिभ ग्रुपको रगत थिएन । अनि रगत पाउन सकिन्छ कि भनेर अस्पतालले उक्त प्यासेन्टलाई सिटी अस्पतालमा रेफर गरिएको थियो ।

कारवाही प्रक्रिया अगाडी वढाइएको छ । जब प्यासेन्ट ठीक भईसकेको अवस्थामा आएर पछि सिरियस भयो त्यति बेला नै मैले विभागाध्यक्ष, स्टाफ नर्स, मेटूोन र ओटी डाक्टरहरुलाई बोलाएर प्यासेन्ट किन सिरियस भएको हो भन्दै ४८ घण्टा भित्र प्रतिवेदन पेश गर्न भनेको छु । स्त्री तथा प्रसुति रोगको विभाग प्रमुख डा. कल्पना बछार विदामा रहेकाले कार्य बाहक विभागाध्यक्ष डा.रामनरेश पंडित, मेटूोन रंजु यादव, ओटी एनेस्थेसियाका विनित कर्ण, उपचारमा संलग्न चिकित्सकहरु डा.विजय कुमार सिंह र डा.सुशिला सिंहलाई प्रतिवेदन बुझाउन भनेको छु । उनको प्रतिवेदनको जवाफ आएपछि प्रतिवेदनमा देखिए अनुसार आफुलाई चित्त नबुझे कारवाही गर्नेछु । हुन त शवको पोस्टमार्टम रिपोर्ट पनि आईसकेको छ । त्यो रिपोर्ट मैले जिल्ला प्रहरी कार्यालयलाई पनि बुझाईसकेको छु । पोस्टमार्टमको रिपोर्ट मैले सार्वजनिक गर्न मिल्दैन । तर, पनि म के भन्न सक्छु भने केही न केही कमजोरी चिकित्सकहरुबाट भएको छ । त्यसकारण ती दोषी पाइने चिकित्सकलाई कारवाही स्वरुप हुन सक्छ त्यो अस्पतालबाट बर्खास्त गर्न सकिन्छ ।

कहिलेसम्म प्रसुति महिला चन्द्रकलाहरुले अस्पताल प्रशासन र चिकित्सकको लापरवाहीका कारण ज्यान गुमाउनु पर्ने हो भन्ने सवालमा डा. मिश्र भन्छन,“ प्रसुतिको मृत्युदर भनेको जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा ०.०५ प्रतिशत मात्र छ । प्रसुति गृह काठमाण्डौ भन्दा पनि राम्रो तथ्याङ्क हो यो । रह्यो कुरा भरोसा र विश्वासको भने ३ महिना अघिसम्म प्रति दिन १० देखि १५ जना प्रसुतिहरुको उपचार यस अस्पतालमा भईरहेको थियो भने अहिले आएर उक्त संख्या ३५ देखि ५५ सम्म पुगेको छ । विरामी संख्या बढ्नुले पनि अस्पतालको भरोसामा आँच आएको देखिँदैन ।”

स्थानीयबासीहरुका अनुसार पछिल्लो समय जनकपुर अंचल अस्पतालमा अस्पताल प्रशासन, चिकित्सक, नर्स तथा कर्मचारीहरुको चरम रुपमा लापरबाही बढ्दै गएको छ । जसकारण समयमा उपचार नपाउँदा विरामीहरुको मृत्यु हुने गरेको छ । उपचारको लागि जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा भर्ना हुने विरामीहरु समयमा उपचार नपाएपछि अन्य निजी क्लिनिक र नर्सिंगहोममा गएर उपचार गराउने गरेका छन् । डाक्टर र नर्सहरु अस्पतालको डिउटीको समयमा बढी समय निजी क्लिनिक र प्राइभेट होस्पिटलहरुमा दिन थालेका छन् । यसकारणले दिनदिनै जनकपुर अञ्चल अस्पतालको अवस्था धारासायी बन्दै गएको छ । अस्पतालका चिकित्सक र कर्मचारीहरु नै बाहिर खोलिएका निजी अस्पताल तथा क्लिनिकहरुको लागि दलाली गर्दै आएका छन ।

२०७३ भाद्र १९ गते आईतबार

अजब–गजब छ बा ! सुदर्शन सिंह

लोग्नेले भनेका कुरा साँचो होला भनेर इन्भर्टर समेत बेचिदिए, लोडसेडिङ्ग मुक्तको सट्टा त फट्हाले Schedule  मुक्त पो गरेछ ! पख पख कहाँ भागेको ।

२०७३ भाद्र १२ गते आईतबार

राराब कलेजको ‘कहालीलाग्दो अवस्था’

अजय अनुरागी
जनकपुरधाम............
राम स्वरुप राम सागर बहुमुखी क्याम्पस जनकपुरधाम त्रिभुवन विश्व विद्यालयको आङ्गिक क्याम्पसहरु मध्ये चर्चित र प्रतिष्ठित क्याम्पस मध्ये एक पथर््यो । बर्गिकरणकै आधारमा भन्ने हो भने ‘क’ वर्गको क्याम्पस थियो । उक्त क्याम्पसमा पढ्नका लागि धनुषा, महोत्तरी, सिरहा, सप्तरी, सर्लाही, सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा, रौतहट र बारा पर्सासम्मका विद्यार्थीहरु पढ्न आउने गर्थे ।
खास गरी विज्ञान संकायको पढाई देशैभरी अब्बल ठहरिन्थ्यो । प्रविणता पत्र तहको लागि आइएससी जनकपुरको उक्त क्याम्पसको हाइलाइट फिचरहरु मध्ये एक हुन्थ्यो । उक्त क्याम्पसबाट उतिर्ण हुने विद्यार्थीहरुको काठमाण्डौमा समेत ठुलो धाक हुन्थ्यो । किनभने प्रत्येक बर्ष मेडिकल, इन्जिनियरिङ आदि निकायमा जनकपुरका विद्यार्थीहरुले इन्टूान्स परीक्षामा राम्रो दर्जा ल्याएर छात्रवृति प्राप्त गर्थे । विएससी वा एमएससी पढ्ने विद्यार्थीहरु मध्ये प्रायः जसो टप गर्ने विद्यार्थीहरु राराब क्याम्पसकै प्रोडक्ट हुन्थे । अर्थात जनकपुरका विद्यार्थीहरुलाई काठमाण्डौमा राम्रो विद्यार्थीको रुपमा लिइन्थ्यो । कुनै पनि विद्यार्थी आफु राराब क्याम्पस जनकपुरको प्रोडक्ट हो भनेर भन्दा राम्रो सम्मान दिइन्थ्यो । अर्थात राराबको प्रोडक्ट हुनु भनेको एउटा ठुलो सम्मान तथा ब्राण्ड समेत हुने गथर््यो ।
 देशको अहिले कार्यकारी प्रमुखको रुपमा दोस्रो बरियताको क्रममा रहेका उपप्रधान तथा गृहमन्त्री विमलेन्द्र निधि, तराई मधेस लोकतान्त्रिक पार्टीका अध्यक्ष महन्थ ठाकुर, उपाध्यक्ष वृषेशचन्द्र लाल, कांग्रेसका सांसद मोहन बराल, सिन्धुलीका कांग्रेस सभापति उज्जवल बराल, सर्लाहीका कांग्रेस सभापति हरेश महतो, कांग्रेस धनुषाका सभापति रामसरोज यादव, नेता प्रफुल्ल घिमिरे, ललन चौधरी, यूवराज खाती लगायत विभिन्न पार्टीका नेताहरु समेत राराब क्याम्पसकै प्रोडक्ट हुन । उक्त क्याम्पसबाट उतिर्ण भएका विद्यार्थीहरु देशकै शासन सत्ता चलाउने नेता देखि कैयौं सफल प्रशासकहरु समेत देशले पाएको छ ।
राराबको तह घटुवा
तर, राराब क्याम्पसको उक्त गरिमामय विगत तथा अतित अब ईतिहास नै बनेको छ । अब अहिलेको अवस्थामा उक्त क्याम्पसको नाउँ भन्ने वितिकै ती विद्यार्थीको मुल्याङ्कन समेत हुन छोडेको छ । किनभने उक्त कलेजमा पढाई लेखाई हुँदैन । विद्यार्थीहरु पनि अब वढी छैनन् । २०५३ सालमा उक्त क्याम्पसमा सबैभन्दा वढी १५ देखि १७ हजारसम्म विद्यार्थीहरु भर्ना भएका थिए । ५ हजारभन्दा वढी विद्यार्थी भएको क्याम्पस क वर्गमा पर्दछ । भौतिक पुर्वाधारको रुपमा समेत उक्त कलेज राम्रै रहेको छ । तर, अहिलेको परिस्थितिमा हेर्ने हो भने २ हजार देखि साढे २ हजारसम्मको बीचमा विद्यार्थीहरु भर्ना भएका पाइन्छन् । त्यसकारण क्याम्पसको वर्गमा समेत अवनति भएको छ । २०६६ साल देखि उक्त क्याम्पस ‘क’ बाट ‘ख’ वर्गमा झरेको छ । त्रिभुवन विश्व विद्यालयबाट पिसिएल फेज आउट गरेपछि प्रविणता प्रमाणपत्र तहका विद्यार्थीहरु हटेपछि विद्यार्थी संख्यामा कमि आउनु स्वाभाविक रहेको क्याम्पस प्रमुख नमेन्द्र निधि बताउँछन् । उनका अनुसार राराब क्याम्पसको आधार स्तम्भको रुपमा रहेको इन्टरमेडिएट कोर्ष हट्नु ठुलो कारण हो । स्नातक र स्नातकोत्तर तहको मात्र अध्ययन अध्यापन हुने उक्त क्याम्पसको लागि अर्को ठुलो चुनौती के हो भने ती तहका पढाई जनकपुरका निजी क्याम्पसहरुमा समेत हुने गर्छ । २०६५ साल देखि २०७२ सालसम्मको विविएस प्रथम बर्षको भर्नाको दर हेर्ने हो भने ६ सय ६२ देखि १ सय ८८ मा झरेको छ । त्यसैगरी २०६७ साल देखि २०७१ सालसम्म एमविएस प्रथम बर्षमा विद्यार्थी भर्ना संख्या हेर्ने हो भने ४ सय १६ बाट ३ सय ४५ मा झरेको छ । तुलनात्मक रुपले विविएस भन्दा एमविएसमा विद्यार्थी संख्या बढी हुनुको कारण एमविएस तहको पढाई निजी क्षेत्रमा एक्कादुक्का कलेजमा मात्र संचालित छन् । एमएको पढाई प्राइभेट सेक्टरमा प्रायः भईरहेको छैन । तर पनि राराब कलेजमा विद्यार्थी भर्ना संख्या अत्यन्तै घटेको छ । २०६६ सालमा एम ए अर्थशास्त्रको प्रथम बर्षमा ९२ जना विद्यार्थीहरु भर्ना भएका थिए भने २०७१ सालमा आएर २५ मा झरेको छ । त्यसैगरी एमएड प्रथम बर्षमा २०६७ सालमा ६४ जना विद्यार्थीहरु भर्ना भएका थिए भने २०७१ सालमा आएर ३६ मा खुम्चिएको छ । एक बर्षे विएड कै कुरा गर्ने हो भने २०६८ सालमा ९१ जना नयाँ विद्यार्थीहरु भर्ना भएका थिए भने २०७१ सालमा आएर ६ जना विद्यार्थीहरु मात्र भर्ना भएका थिए । एमए नेपालीकै कुरा गर्ने हो भने २०६७ सालमा प्रथम बर्षमा १६ जना विद्यार्थीहरु भर्ना भएका थिए भने २०७१ सालमा आएर २ जनामा खुम्चिएको छ । त्यसैगरी एम ए समाजशास्त्रमा प्रथम बर्षमा २०६७ सालमा १ सय ३ जना विद्यार्थीहरु नयाँ भर्ना भएका थिए भने २०७१ सालमा आएर विद्यार्थी संख्या २४ मा सिमित भएको छ । एमए राजनीतिशास्त्र प्रथम बर्षमा २०६६ सालमा ९६ जना विद्यार्थीहरु थिए भने २०७१ सालमा आएर ४८ मा खुम्चिएको छ । यी सबै कुराले के देखाउँछ भने राराब क्याम्पसमा विद्यार्थी भर्ना हुने संख्या प्रति बर्ष घट्दै गएको छ । यही क्रम निरन्तर रहे भने केही बर्षमै राराब क्याम्पसको भवन त रहने छन् तर त्यहाँ पढ्ने एउटा विद्यार्थी पनि पाउन गाह्रो हुनेछ ।
निजीमुखि प्राध्यापक

राराब क्याम्पसका क्याम्पस प्रमुख नमेन्द्र निधि ।

विद्यार्थी पढाउने उपप्राध्यापक देखि प्राध्यापकसम्मको संख्यामा पनि कमि छैन । एक जना कर्मचारीका अनुसार उक्त क्याम्पसमा करिब १ सय ७५ जना जति उपप्राध्यापकहरु कार्यरत छन् । जसमध्ये विज्ञान संकाय अन्तरगत करिब ७५ जना, व्यवस्थापन अन्तरगत करिब २५ जना र मानविकी तर्फ करिब ४० जना स्थायी दरबन्दी भएका उपप्राध्यापकहरु कार्यरत छन् । त्यसैगरी आंशिक र करार तर्फ पनि थुप्रै उपप्राध्यापकहरु कार्यरत छन् । तिनीहरुको काम भनेको क्याम्पसमा जाने, हाजिरी बनाउने र तलब पकाउनेमा मात्र सिमित छ । विद्यार्थीहरु त्यहाँ जतिसुकै गुनासो गरेपनि पढाई हुन सक्दैन । किनभने ती कलेजमा काम गर्ने उपप्राध्यापकहरु जागिर त राराब कलेजको गरेपनि काम भने निजी कलेजका लागि गरिरहेका हुन्छन् । मुख्य कुरा के हो भने राराब कलेजका उपप्राध्यापकहरुले नै बाहिर निजी कलेज संचालन गरेका छन् भने राराब कलेजमा पढाउने कुरै आउँदैन । विरेन्द्र साह राराब कलेजका केमेस्टूी विषयका उपप्राध्यापक हुन । तर, राराब क्याम्पसमा पढाई हुने लगभग सबै विषयहरु पढाइने कलेज मोडेल मल्टिपल कलेजका उनी संचालक हुन । विनोद साह व्यवस्थापन विषयका सह प्राध्यापक हुन । र, मुक्तिनाथ साह केमेस्टिू विषयका उपप्राध्यापक हुन । ती दुवै जना निजी कलेज नेशनल एकेडमी र सिटी कलेजका संचालक हुन । किशोरी नायक मानविकी संकायका लागि राराब क्याम्पसको सहायक क्याम्पस प्रमुख नै हुन । अंग्रेजी विषयका उपप्राध्यापक नायक निजी क्षेत्रमा गौरी क्याम्पस संचालन गरेका छन् । राधा प्रसाद यादव राराब कलेजका अंग्रेजी विषयका उपप्राध्यापक हुन । तर, उनी पनि न्यू आइडियल क्याम्पसका संचालक हुन । सदन भगत राराब क्याम्पसका व्यवस्थापन विषयका उपप्राध्यापक हुन । उनी पनि निजी क्षेत्रमा न्यू इङ्गलिस प्लस टु क्याम्पसका संचालक हुन । विनोद साह तथ्याङ्कशास्त्र विषयका राराब कलेजका उपप्राध्यापक हुन । उनी पनि बाहिर मिट क्याम्पसका संचालक छन् । संजिव सिंह बोटनी विषयका राराब कलेजका उपप्राध्यापक हुन । तर, उनी पनि न्यू मिलेनियम कमर्श क्याम्पसका संचालक हुन । यी त केही उदाहरण मात्र हुन । राराब कलेजमा पढाउने उपप्राध्यापक, सह प्राध्यापक देखि प्राध्यापक सम्म की त बाहिर निजी कलेजका संचालक छन् वा संचालक नभएका उपप्राध्यापकहरु बाहिर कलेजमा पढाउने काम गर्छन् ।
राराब कलेजका क्याम्पस प्रमुख नमेन्द्र निधि भन्छन्,“ राराब कलेजको शत्रु भनेको कलेजकै प्राध्यापकहरु हुन । उनीहरु बाहिर कलेजका संचालक र प्राध्यापक बनेका छन् । तर, परिचय दिँदा आफुलाई राराब कलेजकै प्राध्यापक बताउँछन् । के गर्ने ? प्राध्यापकहरुलाई जतिसुकै भन्दा पनि टेर्दैनन् ।” समाजवादी विद्यार्थी संघका केन्द्रिय अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र झा ज्ञानुका अनुसार त्यसका लागि राज्य पनि दोषी छन् । राराब कलेजको वरिपरी निजी कलेजलाई सम्बन्धन तथा स्वीकृति दिनु राज्यको कमजोरी हो । त्यसैगरी बाहिर कलेजमा पढाउन अनुमति दिनु क्याम्पस प्रशासनको पनि कमजोरी हो । यी सबैलाई जबसम्म कानुन बनाएर नियन्त्रण गरिँदैन तबसम्म राराब कलेजलाई सुधार्न सकिन्न ।
परीक्षामा चोरी
राराब कलेजमा मधेस आन्दोलन पश्चात परीक्षामा चिट चोर्नु, किताव, गाइड, गेसपेपर आदि टेबुलमै राखेर नक्कल गर्नु विद्यार्थीहरुले आफ्नो अधिकार बुझेका छन् । यहाँसम्म कि ५ हजार देखि १० हजार रुपैयाँ सम्ममा बाहिर उत्तर पुस्तिका लेखाउने र गार्ड तथा शिक्षकहरुलाई मिलाएर सोही उत्तर पुस्तिका परीक्षा हलमा प्रवेश गराउने धन्दा नै चलेको छ । उक्त धन्दा चलाउनमा विद्यार्थीका नेताहरु देखि क्याम्पसका कर्मचारीहरुसम्मको मिलोमतो हुन्छ । विद्यार्थी भन्दा पनि अन्य ठाउँमा जागिर गर्ने नेपाल सरकारका कर्मचारीहरुले अमर्यादित परीक्षाको बढी लाभ उठाएका छन् । बढुवाका लागि सर्टिफिकेट आवश्यक पर्ने र सर्टिफिकेटका लागि राराबमा परीक्षा दिने प्रवृतिको फाइदा स्थानीय स्तरका नेताहरु देखि सुरक्षाकर्मी, निजामती कर्मचारीहरु समेतले उठाएका छन् । त्यसकारण पनि संस्थागत बनेको अमर्यादित परीक्षा अब विद्यार्थीहरुको नैसर्गिक अधिकार जस्तै बनेको छ । क्याम्पस प्रमुख निधि पनि क्याम्पसको परीक्षामा चोरी भईरहेको कुरा स्वीकारछन् । तर, उनको के दावी छ भने पहिले जस्तो बाहिरबाट अब उत्तर पुस्तिका लेखाएर भित्रियाईदैन । परीक्षामा कडाई पनि गरिएको छ । प्रत्येक बर्ष करिब १ सय देखि १ सय ५० जनासम्म विद्यार्थीहरुलाई निस्काशन (एक्सपेल्ड) समेत गरिन्छ ।
क्याम्पसमा पढाई कहिल्यै हुँदैन तर पनि विद्यार्थीहरु परीक्षामा रामै्र नतिजाले पास हुने गरेका छन् । २०६५ सालमा विविएस प्रथम बर्षमा ८ सय ५७ जना विद्यार्थीहरु परीक्षामा सहभागी भएकोमा ४ सय ९५ जना विद्यार्थीहरु उत्तीर्ण भएका थिए भने ४ सय ६२ जना विद्यार्थीहरु अनुत्तिर्ण भएका थिए । २०६७ सालमा एमए प्रथम बर्षमा २१ जना विद्यार्थीहरु मध्ये १५ जना विद्यार्थीहरु पास भएका थिए । यसरी अधिकांश विद्यार्थी पास हुनुको अर्थ तिनीहरु आफै मनले लेखेर पास भएका होइनन् कि परीक्षामा चोरी गरेर पास गरेका हुन । कतिपय अवस्थामा विद्यार्थीहरु बढी संख्यामा फेल पनि भएको पाइन्छ । कुनै दिन परीक्षामा कडाई गरेपछि, विद्यार्थीहरु एक्सपेल्ड भएपछि फेल भएका छन् । परीक्षा हलमा गएर हेर्यो भने कुनै पनि विद्यार्थीहरु १५ मिनेटसम्म पनि कलम चलाउन सक्दैनन् ।
दाताको लगानी खेर जाँदै
राराब क्याम्पसको स्थापनामा रामसागर र रामस्वरुप साहको ठुलो योगदान छ । क्याम्पस प्रमुखको कार्यकक्षमा ती दुवै जनाको तस्वीर पनि झुन्डयाइएको छ । विक्रम सम्वत् २००४ सालमा जनकपुरमा सरस्वती माध्यमिक विद्यालय स्थापना गरेपछि सकलीदेवी साहले छोराहरू रामस्वरुप र रामसागरलाई छात्रा पाठशाला समेत खोल्न यसरी सुझाएकी थिइन् । मावि स्थापनासँगै जनकपुरमा पहिलो कलेज खोल्ने तयारीमा रहेका साह दाजुभाइले त्यसको चार वर्षमा कलेज र ६ वर्षमा कन्या मावि निर्माण गरेर आमाको चाहना पूरा गरे( आवश्यक नगद र जग्गा दानसहित । त्यसको एकदशकभित्र यो परिवारले छात्रावास र सरस्वती मन्दिर निर्माण गरेर क्याम्पस सञ्चालनका लागि थप ७५ बिघा जग्गा समर्पण गर्याे । रामस्वरुप र रामसागर दाजुभाइले २००१ सालमै धर्म संस्था टूष्ट खडा गरी रु.१० हजार १ नगद र ३०० बिघा जमीन राखेर दानपुण्यको गतिविधि शुरू गरेका थिए । त्यो टूष्टबाट जनकपुरमा धर्मशाला, अञ्चल अस्पतालको प्रसूति विभाग, बाल विभागलगायत अनेकौं काम भए। सफल उद्योग(व्यवसाय गरेर समाजसेवामा पनि कीर्ति राख्नेमा पर्छ, जनकपुरको रामस्वरुप र रामसागर साह परिवार, जसले राणाकालमै दान(दातव्यको संस्कृतिलाई संस्थागत रूप दियो । 
सरकारी क्याम्पसहरू तराई क्षेत्रकै एउटा धरोहर हुन् । अहिले पनि आम मानिसका सन्तानलाई सहज र सस्तोमा पढने थलो यही नै हो । यसका विकल्पमा अरू संस्थाहरू सञ्चालित भएपनि तिनीहरू महँगो छन् । नियमित पढ्ने विद्यार्थीहरूको संख्या पनि यहाँ बढी छ । योग्य प्राध्यापकहरूको ठूलो जमात छ, भौतिक पूर्वाधार व्यापक छ । शिक्षाकेन्द्र प्रभावकारी र गुणस्तरीय भयो भने यसले परिवर्तनका पाइलाहरूलाई गति दिन्छ । सामाजिक रूपान्तरणको क्रम सहज हुन्छ । त्यसैले नयाँ नेपालमा देखिएका परिवर्तनकारी मुद्दाहरूलाई स्थानीय तहमा असरकारीरूपमा अनुवाद गर्नसमेत यी क्याम्पसहरू अगाडि आउनुपथ्र्यो । तर त्यो हुन सकिरहेको छैन किन ? 

२०७३ भाद्र १२ गते आईतबार

एकै दिनमा जनकपुर अञ्चलमा ११८ वटा बाटोहरुको अस्थायी परमिट

जनकपुर अञ्चल यातायात व्यवस्था कार्यालय र कार्यालय प्रमुख रामकाजी खनाल ।

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
जनकपुर अञ्चल यातायात व्यवस्थापन समितिले जनकपुर अञ्चल भरीका ६ वटा जिल्लाहरुका लागि छोटो तथा लामो दुरीको लागि रोड परमिट कायम गर्नुका साथै भाडा दर समेत निर्धारण गरेको छ । सडकको अवस्था अत्यन्तै जिर्ण रहेको भएपनि सडक कार्यालयका प्रतिनिधिहरुसँग सल्लाह नै नलिई अस्थायी रुपमा यात्रु वाहक सवारी साधन संचालन गर्नका लागि यातायात व्यवस्थापन समिति जनकपुरले एकै दिनमा धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, दोलखा, रामेछाप र सिन्धुली गरी ६ जिल्लाका कुल १ सय १८ वटा बाटोहरुमा इजाजत दिएको छ ।
८ भदौ २०७३ मा धनुषाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिलिप कुमार चापागाईको अध्यक्षतामा बसेको यातायात व्यवस्थापन समितिको बैठकबाट उक्त निर्णय लिइएको हो । उक्त बैठकमा धनुषाका प्रहरी उपरीक्षक रामदत्त जोशी, यातायात व्यवसायीका तर्फबाट प्रतिनिधि मनोज चौधरी, यातायात मजदुरका तर्फबाट प्रतिनिधि राम नरेश सिंह, यातायात व्यवस्था कार्यालयका प्रमुख रामकाजी खनाल लगायतका सदस्यहरु तथा आमन्त्रित सदस्यका रुपमा अञ्चल प्रहरी कार्यालय जनकपुरका प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक सुरेश विक्रम शाह, सशस्त्र प्रहरी उपरीक्षक उत्तम थनेत, नागरिक समाजका तर्फबाट प्रतिनिधि अमरचन्द्र अनिल, टूाफिक प्रहरी प्रमुख ज्ञानकुमार महतो र यातायात कार्यालयका नासु राम स्वार्थ महतो उपस्थित थिए ।
उक्त बैठकबाट धनुषा र महोत्तरी जिल्लाका लागि कुल २४ वटा बाटोहरुमा यात्रु बाहक दिवा सेवाका सवारी साधनलाई मात्र अस्थायी बाटो तथा भाडा कायम गरी बाटो इजाजत दिने र सो कुराको जानकारी यातायात व्यवस्था विभागमा पठाउने यस अघि नै ६ भदौमा गरिएको निर्णयलाई लागु गरिएको थियो ।
सिन्धुलीमा १२ वटा, सर्लाहीमा ११ वटा, दोलखामा ३६ वटा र रामेछापमा ३५  वटा अस्थायी बाटोको रुट कायम गरिएको जनकपुर अञ्चल यातायात व्यवस्था कार्यालय जनकपुरका प्रमुख रामकाजी खनालले बताएका छन् । उनका अनुसार पहिले देखि नै ती बाटोहरुमा सवारी साधनहरु चलिरहेको र सम्बन्धित जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरुले समेत रुट कायम गरी भाडा समेत निर्धारण गरिदिन पटक पटक अनुरोध गरिरहेको आधारमा निर्णय गरिएको हो ।
पहिले देखि नै ती बाटोहरुमा यात्रु बाहक सवारी साधन चलिरहेको, दुर्घटना भए विमाको रकम समेत नपाउने, कारवाहीमा समेत पर्ने कुरा राष्टिूय स्तरमा नै उठेपछि प्रत्येक जिल्लाका प्रजिअहरुले रुट परमिट दिनु पर्यो, नयाँ बाटो मागेको होइन पहिले देखि नै चलिरहेको बाटोको मात्र रुट कायम गरिदिन भनेपछि यातायात व्यवस्था समितिले अस्थायी अर्थात कम्तिमा पनि ६ महिनाको लागि रुट परमिट दिइएको खनालले बताएका छन् । सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन २०४९ को दफा १५४ अनुसार जुन जिल्लामा यातायात व्यवस्था कार्यालय रहन्छन् त्यहाँका प्रमुख जिल्ला अधिकारीको अध्यक्षतामा बस्ने यातायात व्यवस्था समितिले रुट परमिट कायम गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । त्यसैगरी यातायात व्यवस्था विभाग एवम कार्यालयहरुबाट सम्पन्न गरिने कार्यहरुको कार्यविधि निर्देशिका २०६० अनुसार, विभागबाट स्थायी रुपमा बाटो तथा भाडा कायम नभएका नयाँ बाटोहरुमा बाटो इजाजत पत्र दिनुपरेमा सम्बन्धित सडक कार्यालयको परामर्श लिई यातायात व्यवस्थापन समितिबाट अस्थायी बाटो तथा भाडा कायम गराई बाटो इजाजत पत्र दिन सकिने छ, यसरी दिइएको बाटो इजाजत पत्रको जानकारी विभागमा समेत दिनुपर्ने छ भनेर प्रष्ट रुपमा व्यवस्था गरिएकोले ती रुटहरुमा परमिट कायम भएको खनालले बताएका छन् । सम्बन्धित सडक कार्यालयबाट परामर्श लिनुपर्ने व्यवस्था हुँदा हुँदै किन परामर्श नलिईएको भन्ने सवालमा आवश्यक नभएको खनालले जवाफ दिए ।
भाडा दर निर्धारणको सवालमा पहाडी जिल्लाहरु दोलखा, रामेछाप र सिन्धुलीका लागि २५ किलोमिटर भित्र रु. २.५० प्रति व्यक्ति प्रति किलोमिटर, २५ किलोमिटर देखि २५० किलोमिटरका लागि रु.२ प्रति व्यक्ति प्रति किलोमिटर निर्धारण गरिएको हो । त्यसैगरी तराईका जिल्लाहरु धनुषा, महोत्तरी र सर्लाहीका लागि २५ किलोमिटर भित्र रु. २.२५ प्रति व्यक्ति प्रति किलोमिटर, २५ किलोमिटर देखि २५० किलोमिटरका लागि रु.१.८३ प्रति व्यक्ति प्रति किलोमिटर निर्धारण गरिएको हो ।
२५÷३० बर्ष पछि जनकपुर अञ्चलमा अस्थायी रुट परमिट कायम गरिएको हो । यातायात प्रमुख खनाल १० भदौ २०७३ मा अवकाश प्राप्त गरेका छन् । जाँदा जाँदै उनले गरेको उक्त निर्णयलाई जानकारहरु अर्थपुर्ण रुपमा लिएका छन् ।


धनुषा, महोत्तरी र सर्लाही जिल्लाका लागि निर्धारण गरिएको रुटहरु
१. जनकपुर–सरावे–महिनाथपुर–सघारा
२. जनकपुर–सरावे– खजुरी
३. जनकपुर– ढल्केवर–विरेन्द्र बजार–सबैला–भटिहन
४. जनकपुर–पुलचौक–यदुकुहा
५. जनकपुर–पुलचौक–पर्साही
६. जनकपुर–भिठ्ठामोड–सम्सी–खैरबन्नी–रौजा
७. जनकपुर–भमरपुरा–बलवा
८. जनकपुर– सिंग्याही–लोहारपट्टी
९. जनकपुर–सितापुर–भंगहा–कार्तिक कुवर
१०. सुन्दरपुर–फुलकाहा– जनकपुर
११. कान्तिबजार–मगरथाना–खैरबन्नी–जनकपुर
१२ सुन्दरपुर– बर्दिवास– जलेश्वर
१३. जनकपुर– बाँके– संग्रामपुर
१४. लोहना–भररिया–जनकपुर
१५ जनकपुर–विजलपुरा
१६ जनकपुर–जटही–तुल्सीयाही–फुलगामा
१७ जनकपुर–फुलजोर–बैलवास– मलंगवा
१८ जनकपुर– बर्दिवास–पशुपतिनगर
१९ जनकपुर –नयाँ रोड– सोल्टी– काँडेना–गडहिया–डुमरिया–बलरा छतौना
२० जनकपुर –बैलवास–नाढी– मलंगवा
२१ संग्रामपुर–मलंगवा
२२ जनकपुर–लहान–कल्याणपुर–बोघेवर्षाई
२३ जनकपुर–गौशाला–सम्सी
२४ जनकपुर–बाँके–श्रीनगर–हरकठवा–मलंगवा




२०७३ भाद्र १२ गते आईतबार

वढी महसुल बाँकी रहेका ग्राहकहरुको विजुलीको लाइन काट्दै जनकपुर प्राधिकरण

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............

नेपाल विद्युत प्राधिकरण वितरण शाखा कार्यालय जनकपुरले विजुली उपभोग गर्ने तर महसुल नतिर्ने ग्राहकहरुको विजुलीको लाइन काट्ने अभियान चलाएको छ । धेरै महसुल बाँकी बक्यौता राखेका ग्राहकहरुको विजुलीको कनेक्शन नै काट्न सुरु गरेको अभियानलाई प्राधिकरणले निरन्तर अगाडी वढाउने बताएको छ ।
६ भदौ २०७३ मा प्राधिकरणका खटिएको कर्मचारीहरुको टोलीले सडक डिभिजन कार्यालय, जनकपुर नगरपालिका कार्यालयको अतिथि सदन, लक्ष्मण मन्दिर, राम जानकी विवाह मण्डप, म्याक प्लास्टिक उद्योग जनकपुर, जानकी मन्दिर र जनकपुर अञ्चल अस्पतालको विद्युत लाइन काटेको थियो । नगरपालिकाको अतिथि सदनको ४ लाख २२ हजार ४ सय ९७ रुपैयाँ, सडक डिभिजन कार्यालयको २ लाख ६९ हजार ४ सय रुपैयाँ, लक्ष्मण मन्दिरको ३ लाख ७२ हजार ७ सय ३ रुपैयाँ, राम जानकी विवाह मण्डपको ७ लाख १५ हजार ३ सय १३ रुपैयाँ, जिवनाथ चौधरी संचालक रहेका म्याक प्लास्टिक उद्योग जनकपुरको ५ लाख ७३ हजार ३ सय ४६ रुपैयाँ, जानकी मन्दिरको ५८ लाख र जनकपुर अञ्चल अस्पतालको ६ लाख ९० हजार रुपैयाँ विद्युत महसुल बाँकी बक्यौता रहेको र १ महिना अगाडी नै विजुली महसुल नबुझाए कुनै पनि समयमा काटिने भन्ने सूचना दिएपनि अटेर गरेकाले तिनीहरुको विद्युतको लाइन काटिएको प्राधिकरण वितरण केन्द्र जनकपुरका प्रमुख जितेन्द्र झाले बताएका छन् । उनका अनुसार सम्बेदनशिल ठाउँहरु जस्तै सरकारी कार्यालय, अस्पताल, मन्दिर, संचारगृहहरुमा यस अघि नै ७ दिन भित्रमा महसुल नबुझाए आठौं दिनमा लाइन काटिने पत्र नै पत्राचार गरिएको थियो ।
विद्युतको लाइन काटिएपछि जनकपुर अञ्चल अस्पतालले २५ लाख रुपैयाँ महसुल बुझाएका थिए । त्यसपछि अस्पतालको लाइन पुनः जडान गरिएको थियो । त्यसैगरी जानकी मन्दिरको पनि विजुली जडान गरिएको छ । जानकी मन्दिरले महसुल नै नबुझाएर पनि लाइन किन जडान गरिएको हो भन्ने सवालमा वितरण केन्द्रका प्रमुख झा भन्छन,“जिल्ला प्रशासन कार्यालय धनुषाको प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिलिप कुमार चापागाईको कार्यकक्षमा जानकी मन्दिरका महन्थ र म समेत भई बसेको संयूक्त बैठकबाट विद्युतको महसुल जानकी मन्दिरले कसरी बुझाउने भन्ने बारे ठोस निर्णय हुने र सोही निर्णय बमोजिम कारवाही हुने अघोषित निर्णय भएकाले लाइन जडान गरिएको हो । जानकी मन्दिरले गुठी संस्थानको रैकरको कर बापत करोडौं रुपैयाँ गुठी संस्थान माथि बाँकी रहेको हुनाले गुठीले रकम दिए तत्कालै महसुल बुझाउने भनेर निवेदन दिएपछि बैठक बसेको थियो । गुठी संस्थानका प्रमुख जिल्ला भन्दा बाहिर रहेकाले ठोस निर्णय निस्कन सकेन ।” विगत ३३ महिना देखिको विद्युत महसुल जानकी मन्दिरले बाँकी राखेको छ । जानकी मन्दिरको लाइन जडान गरिएपनि सोही मन्दिरको मातहतमा रहेको रामजानकी विवाह मण्डप र लक्ष्मण मन्दिरको लाइन जडान गरिएको छैन ।
त्यसैगरी ७ भदौमा प्राधिकरणबाट खटेको कर्मचारीहरुको टोलीले ६ लाख ३९ हजार बाँकी रहेको जनकपुर नर्सिङ क्याम्पस, २ लाख ४२ हजार बाँकी रहेको समाज उत्थान क्लब सामुदायिक संस्था सुगा निकास, ८ लाख ५० हजार बाँकी रहेको दुर्गा यूवा क्लव हंशपुर मलहनियाको पनि विद्युत लाइन काटेको छ । लाइन काटेकाहरु मध्ये दुर्गा यूवा क्लवले ४ लाख रुपैयाँ विद्युत महसुल तिरेपछि पुनः लाइन जडान गरिएको छ ।
वितरण केन्द्र जनकपुरले दिएको जानकारी अनुसार कुल ३४ करोड रुपैयाँ विद्युत महसुल बाँकी बक्यौता रहेको छ । जसमध्ये सरकारी कार्यालयहरु माथि १ करोड ३ लाख, सडक बत्ती बापत १० करोड, सिंचाई बापत १० लाख, खानेपानी बापत २४ लाख, विभिन्न मन्दिरहरुमा ६० लाख, विभिन्न सामुदायिक संस्थाहरुमा ७२ लाख रकम बाँकी रहेको छ । त्यसैगरी गार्हस्थ तर्फ कुल १७ करोड ३१ लाख, कमर्शियल तर्फ कुल ५१ लाख ३२ हजार र उद्योगिकत र्फ ३ करोड ४२ लाख रुपैयाँ विद्युत महसुल बाँकी रहेको छ । सडक बत्ती बापतको रकम स्थानीय विकास मन्त्रालयले भुक्तानी गर्नुपर्ने हुन्छ । जनकपुर उपमहानगरपालिका सँगै २६ वटा गाविसहरुको सडक बत्ती अन्तरगतको विद्युत महसुल बाँकी छ ।
वितरण केन्द्रका प्रमुख झाका अनुसार विद्युत लाइन काटिने काम भनेको निरन्तर र नियमित प्रक्रिया भएकाले अहिले ठुलो रकम बाँकी रहेका ग्राहकहरुको लाइन काट्ने अभियान जारी रहने छ ।
जनकपुर विद्युत प्राधिकरणको अवस्था
जनकपुर वितरण केन्द्रले धनुषा जिल्लाको कुल ७० वटा गाविस, धनुषाधाम नगरपालिका र जनकपुर उपमहानगरपालिकालाई विद्युत प्रदान गर्दै आएको छ । जसमध्ये ५८ वटा गाविसहरुमा पुर्ण रुपले विद्युत प्रदान गरिएको छ भने ५ गाविसमा आंशिक रुपले दिइएको छ । अचम्म के छ भने धनुषाको लक्कर, पतनुका, इनर्वा लगायतका ५ वटा गाविसहरुमा हालसम्म पनि विद्युत आपुर्ति गरिएको छैन । अहिलेको एक्काइसौं सताव्दीमा पनि ती गाविसहरु विद्युतको उज्जयालोबाट बञ्चित भएका छन् भने परम्परागत रुपले टुकी र दियोकै भरमा उज्यालो पाइरहेका छन् ।
उक्त वितरण केन्द्रले ६५ हजार ८ सय ५० ग्राहस्थ ग्राहक, २ सय १५ विना ग्राहक, २ सय ३४ कर्मसियल ग्राहक र १ हजार १ सय ६ औद्योगिक ग्राहकसँगै अन्य ८ सय २७ गरी कुल ६८ हजार २ सय ३२ ग्राहक रहेका छन् । जसमध्ये पछिल्लो आर्थिक बर्ष २०७२÷०७३ मा १ हजार १ सय ३० ग्राहक नयाँ थपिएका छन् ।
कतिपय ग्राहकहरुले नियमित रुपमा भुक्तानी गरिरहेका छन् भने कतिपयले भुक्तानी नगरी बसिरहने प्रवृति पनि बढेको पाइन्छ । उक्त आर्थिक बर्षमा प्राधिकरणले बाँकी बक्यौता रकम धेरै भएर भुक्तानी नगरिरहेका कारण ४ सय ५ वटा ग्राहकको घरमा लाइन काटेको थियो । लाइन काटिएका ग्राहकहरुबाट ३ करोड ७ लाख ५२ हजार ७ सय ३४ रुपैयाँ असुल हुनुपर्नेमा ४२ लाख ९३ हजार रुपैयाँ संकलन गरिएको थियो । लाइन काटिएका ४ सय ५ जना ग्राहकहरु मध्ये १ सय ३१ जनाले रुपैयाँ बुझाएर पुनः लाइन जोडाएका थिए । त्यसैगरी लाइन काटेको ६ महिना पछि पनि ग्राहकले रकम भुक्तानी नगर्नेलाई कालोपाटी ग्राहकको सूचिमा राखेको छ । यसरी जम्मा ३ सय ६८ जना कालोपाटी संख्या रहेका ग्राहकहरुबाट प्राधिकरणले २ करोड ७७ लाख ४४ हजार रुपैयाँ असुल गर्नुपर्नेमा ५ वटा कालोपाटी ग्राहकले ८४ हजार २ सय ५२ रुपैयाँ बुझाएको पाइन्छ ।
चुहावट नियन्त्रण अभियान पनि सँगै
साउन २०७२ देखि ३० अषाढ २०७३ सम्म जनकपुर वितरण केन्द्रले चुहावट नियन्त्रणका लागि प्राधिकरणका कर्मचारी र सुरक्षा निकाय सहितको संयूक्त टोली नै गठन गरी जिल्लामा अनुगमन गरी कारवाही चलाएको पाइन्छ । आर्थिक बर्ष २०७२÷०७३ मा डाइरेक्ट हुकिङ गरी विद्युत चोरी गरिरहेको आरोपमा ३७ जनालाई कारवाही गरी मुल्याङ्कन गरिएको यूनिट अनुसार १ लाख ६४ हजार ९ सय १३ रुपैयाँ राजश्व असुल गरिएको छ । ती व्यक्तिहरु नेपाल विद्युत प्राधिकरणको ग्राहक नभई, मिटर जडान नगरी हुकिङ मार्फत विद्युत चोरी गरिरहेका थिए ।
त्यसैगरी प्राधिकरणको नियमित ग्राहक भएर पनि जानी जानी मिटर जलाई टेस्टरिड सिल नभएको तथा मिटरको टर्मिनल क्वाइन्टबाट डाइरेक्ट गरी फेला परेका ४६ जना ग्राहकहरुलाई उक्त टोलीले कारवाही गरी ३ लाख ५७ हजार २ सय २५ रुपैयाँ जरिवाना असुल गरिएको छ । प्राधिकरणका अनुसार ३ हजार ५ सय हुकिङ नियन्त्रण गरिनुका साथै कारवाहीमा परेकाहरुबाट कुल ७ लाख २७ हजार ९ सय ७८ रुपैयाँ राजश्व असुल गरिएको छ । चुहावट कारवाहीबाट उठ्नुपर्ने रकम ११ लाख मध्ये त्यति मात्र उठेको हो ।
विद्युत चुहावट नियन्त्रण फाँट इन्चार्ज जगदिश साहका अनुसार धनुषाको जनकपुर उपमहानगरपालिकासँग जोडिएका गाउँहरु लोहना, भोइल, बहुअर्वा, महुवा कपिलेश्वर, मानसिंहपट्टि मनहरपुर, बेलौनी, तारापट्टी सिरसिया, बघचौरा, कुर्था, बसविट्टी, कजरारमौल, फुलगामा, बसहिया, जटही, आदि गाउँहरुका साथ साथै जनकपुर उपमहानगरपालिकाको नगरभित्र पुल चौक, पिडारी चौक, मुसहरीटोल, रामानन्द चौक, जिरोमाइल एरिया, माछा बजार, कुवारामपुर आदि ठाउँहरुमा संयूक्त अनुगमन टोलीले विद्युत चोरी गरिरहेका व्यक्तिहरुलाई पक्राउ गरी कारवाही गरेको थियो । मान्छे पक्राउ परेपछि आवश्यक कारवाहीका लागि जिल्ला प्रहरी कार्यालय धनुषाको हिरासतमा राखेकै बेला जरिवाना तिर्न तिनका मान्छेहरु आउने गरेकोले एक दिन पनि तिनीहरुलाई थुनामा नराखिएको भन्दै वितरण केन्द्र जनकपुरको मुद्दा फाँटका इन्चार्ज जगदिश साह भन्छन, “ समातिएको मान्छेबाट न्यूनतम ३ हजार रुपैयाँ र बरामद भएको सामानको हकमा हर्ष पावर अनुसार यूनिटमा मुल्याङ्कन गरी जरिवाना असुल गरिएको हो ।”
पटक पटक फाँटबाट रिसिलिङ कार्यक्रम गर्दा त्यस अवधिमा बाकस टर्मिनल सिल काटी टर्मिनल प्वाइन्टबाट डाइरेक्ट गरी घरको लोड साइडमा जोडी विद्युत चोरी गरिरहेको, कतिपय व्यक्तिले प्राधिकरणबाट मिटर नलिइकन घरमा बाकस ठोकी बाकस लगाई सर्भिस केवल तारबाट लाइन सप्लाई गरी विद्युत चोरी गर्ने गरेको फेला परेको कर्मचारीहरु बताउँछन् । बाहिरबाट हेर्दा मान्छेले प्राधिकरणबाट मिटर लिएको जस्तो लाग्ने तर बास्तवमा भने प्राधिकरणबाट मिटर नलिई मान्छेलाई झुक्याउन आफै मिटर जडान गरेको पाइएको थियो । त्यसैगरी बाकस सिल गरी स्वीकृत क्षमता भन्दा वढी एमसिबी लगाई डिमाण्ड चुहावट गर्ने गरेको समेत रिसिलिङका क्रममा पाइएको जगदिश साह बताउँछन् । जस्तै, ५ एम्पियरको स्वीकृति लिएको अवस्थामा ८० रुपैयाँ न्यूनतम शुल्कमा २० यूनिट मिनहा, १५ एम्पियरमा न्यूनतम शुल्क ३ सय ६५ रुपैयाँ र ५० यूनिट मिनहा, ३० एम्पियरमा ७ सय ९५ रुपैयाँ न्यूनतम शुल्क र १ सय यूनिट मिनहा हुने गर्छ । तर, कतिपय व्यक्तिहरुले ५ एम्पियरको स्वीकृति लिएको भएपनि प्राधिकरणलाई जानकारी नै नदिई ३० एम्पियर सम्मको एमसिबी जडान गर्ने गरेको पाइएको छ ।

२०७३ भाद्र १२ गते आईतबार