समाजमा स्थापित हँुदैछ ‘फ्लटिङ सम्बन्ध’

धर्मेन्द्र कुमार झा
आधुनिकीकरण र वैज्ञानिक युगको प्रभाव संगै मानवले शब्दलाई हतियारको रुपमा प्रयोग गर्न थालेका छन् । मानव समुदायले आफ्नो व्यवहार र सोंच भन्दा एकदम फरक विचार वा भावना व्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । भन्नुको अर्थ मान्छे जे हुन्छ, त्यो भन्दैन जे हुँदैन त्यो भनेर अरुलाई शब्दजाल’ मा फसाईरहेका हुन्छन् । यी कुरा जहाँ पनि जसमा पनि सहजै रुपमा पाईन्छ । फरक यति मात्रै हुन्छ कि कसैमा त्यो स्वभाव अलि कम हुन्छ, भने कसैमा अलि बढी ।
मानव स्वभावले नै सामाजिक प्राणी हुन् । किनभने मानव जाति जहिले पनि समुह वा समाजमा बस्न रुचाउँछन् । एक अर्कामाथी निर्भर वा आश्रित भई जीवन बिताउने मानवीय चरित्र नै हो । मानव सभ्यताको परापूर्वकालमा मानवीय जीवन पनि जनावरको जस्तै नोमेडिक (घुमन्ते) थियो । त्यो समयमा मानवसँग कुनै भाषा, धर्म, नाता कुटुम्ब, संस्कार, लाज धाक, भावनात्मक सम्बन्ध आदि इत्यादि केहि थिएन । तर, जब देखि मानव सभ्यताको शुरुवात भयो तब देखि मानव पारिवारिक वा सामुहिक जीवनमा प्रवेश गरे र मानव सँग समय परिवेश अनुसार भाषा, धर्म, संस्कृति लगायतका कुराहरु हँदै गए ।
    सभ्यता परिस्कृत गर्नमा सबभन्दा बढी महत्वपूर्ण भूमिका भाषा, (शब्द) ले गरेको देखिन्छ । आफ्नो मनको भावना (कुरा)ं अरुलाई सहज रुपमा बुझाउँदा मानव जातिले भाषाको प्रयोग गर्न थाले । वास्तवमा, मानवले १८÷१९ औ शताब्दी सम्म आफूलाई लागेको, बुझेको, सम्झेको, भएको कुराहरु नै शब्दद्वारा व्यक्त गर्थे । तर २० औ शताब्दी तिर आएर मानव समुदायले आफूलाई लागेको वा भएको भन्दा फरक गरेर शब्दहरुको प्रयोग गर्न थालेको देखिन्छ । “आधुनिकीकरण र वैज्ञानिक युगको प्रभाव संगै मानवले शब्दलाई हतियारको रुपमा प्रयोग गर्न थालेका छन् । मानव समुदायले आफ्नो व्यवहार र सोंच भन्दा एकदम फरक विचार वा भावना व्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । भन्नुको अर्थ मान्छे जे हुन्छ, त्यो भन्दैन जे हुँदैन त्यो भनेर अरुलाई ‘शब्द–जाल’ मा फसाईरहेका हुन्छन् । यी कुरा जहाँ पनि जसमा पनि सहजै रुपमा पाईन्छ । फरक यति मात्रै हुन्छ कि कसैमा त्यो स्वभाव अलि कम हुन्छ, भने कसैमा अलि बढी ।”
केही दशक यता देखि हामी एकले अर्कालाई ईल्युजनमा पार्नलाई मात्रै शब्दहरुको प्रयोग गरिरहेका छौं । अहिलेको समयमा कसैलाई कसैमाथि विश्वास छैन । किनभने हामी सबैलाई थाहा छ कि हाम्रो सम्बन्धको आधार नै ‘फ्लटिगं सम्बन्ध’ हो । एकले अर्कालाई खुशी पार्न हामी हदै सम्मको मिठा शब्दहरु प्रयोग गर्छौ तर धोखा दिन पनि हदै सम्मको उपाय गरिरहेका हुन्छौं । फ्लटीगं सम्बन्धको प्रभाव परिवार, समाज, राजनीति कर्मचारीतन्त्र, धर्म, शिक्षा, मित्रता, प्रेम, आदिमा परेको छ । हामी अहिले वचन भन्दा लिखत्तममा विश्वास गर्ने भएका छौं । जसको मात्र कारण हो बोलाई र गराईमा फरक हुनु । त्रेता युगको एउटा भनाई प्रसिद्ध थियो, “रघुकुल रीति सदा चलि आई, प्राण जाए पर वचन ना जाई ।” यी भनाईले शब्दको महत्व स्पष्ट पारेको छ । तर अहिलेको समयमा शब्द वा बोली भएको कुरालाई दर्शाउनलाई हो की भएको कुरालाई लुकाउनलाई भन्नै गाह्रो छ । के कुरा सही हो, के कुरा गलत हो वा को सही हो, को गलत हो त्यो छुट्याउन झन गाह्रो । मान्छेले साईन्स र टेक्नोलोजीको सहायताले अझ एक अर्कालाई भुक्याउन सफल भएको छ । कुनै व्यक्ति घरमा भए बजारमा छु भन्छ, बजारमा भए खेतमा छु भन्छ । होटलमा भए अफिसमा छु भन्छ, रेष्टुरेन्टमा भए पार्टीमा छु भन्छ । अहिले आएर पारिवारिक जीवनमा पनि यसको प्रभाव त्यतिकै देखिन्छ । भाईले दाईलाई ठग्छ, दाईले भाईलाई ठग्छ, “म सँग त पैसै छैन, फलानोको ऋण छ चिलानोको सापटी छ । बैंकको किस्ता त अझै बुझाउनै पा छैन । कहाँबाट घरमा पैसा दिने” यस्ता भनाई प्रायः घरको दाई भाईको सम्बन्धमा देखिन्छ । तर भिन्न (भान्सा छुटेपछि) भएको केही दिन पछि हजारौ लाखौं को सम्पति ईक्सपोज हुन्छ ।
वैवाहिक सम्बन्ध र प्रेमात्मक सम्बन्ध जुन विश्वास र समर्पणको आधारमा टिक्ने सम्बन्ध हो । यस्ता सम्बन्धमा पनि फ्लटीगं रिलेशनरुपी भाईरसले प्रवेश गरिसकेको छ । जसको प्रभाव डिभोर्स, हत्या, धोखा, अनैतिक सम्बन्ध जस्ता घट्नाहरुमा देखिन्छन । विवाहित होस वा अविवाहित पुरुष वा महिला आ–आफ्नो जीवन साथी वा प्रेमी प्रेमिकालाई शब्दजालमा बाधेर विश्वासघात गरिरहेको विभिन्न घट्नाहरुबाट प्रष्ट हुन्छ । एउटा पुरुष वा महिलाले अर्को विपरित लिंगीय साथीलाई झुठा विश्वास र आस्थाको डोरीले बाँधीरहेका हुन्छन् ।
     “म त तिमी विना बाँच्नै सक्दिन, के गर्ने जुन बेला पनि तिमी नै याद आईरहेको हुन्छौ । जहिले पनि सपनामा तिमीलाई नै देख्छु । तिमि सँग कुरा नगरुन्जेल वा तिमिलाई नदेखुनजेल मनै लाग्दैन । म तिम्रो लागि जे पनि गर्न सक्छु, यहाँ सम्म की ज्यान पनि दिन सक्छु ।” यस्ता यावत कुराले एकले अर्कालाई मोहजालमा अल्झाई रहेको देखिन्छ । तर वास्तविकता केही निहित स्वार्थमा नजर अडकेको हुन्छ । प्रायः व्यक्तिले यस्तै भन्छन, तर सबैकुरा आफुले सोंचे कै जस्तो होस भन्ने चाहन्छन् । जसको परिणाम स्वरुप पति पत्निमा अविश्वास भई सम्बन्ध विग्रेको र ब्वाईफ्रेन्ड, गर्लफ्रेन्डमा धोखाधरी भई झगडा भएको टन्नै उदाहरण भेटिन्छन् । अहिलेको वैज्ञानिक युगमा एउटा पुरुष वा महिला अर्कासँग डेटिङमा हुन्छन् तर आफ्ना पति वा पत्निको अगाडि पुरुषोत्तम रामचन्द्र र सति सावित्रि भएको ढोगं गरिरहेका हुन्छन् ।
    हामी वास्तवमा नाटकका पात्रहरु जस्तै भएका छौं । जसमा केही सत्यता हुँदैन तर भुमिका पाए अनुसार वास्तविकता झल्कने गरी एक्टीगं गरिरहेका हुन्छौ । त्यसैगरी अब हाम्रो सम्बन्धमा पनि केही सत्यता छैन हामी आप्mनो फाईदा अनुकुल केही स्वार्थवस एक्टीगं गरिरहेका हुन्छौं । सामुनेमा एक थरीका कुरा गर्छौ र परोक्षमा अर्को थरिका । जसले गर्दा कसैले कसैमाथि विश्वास गर्नै गाह्रो भएको छ ।
    कार्यकर्ताले नेताको अगाडि झुठा प्रशंसा गर्छन भने एउटा भनाउदा विद्वानले अर्को विद्वानका अगाडिं एउटा सन्त वा पण्डितले भगवानको नाममा श्रद्धालु भक्तजन वा जजमानलाई ठग्छन् भने व्यापारीले ग्राहकलाई । समाजमा मर्यादित पदमा रहेका शिक्षकले विदार्थीलाई गुमराह गर्न बाट पछि परेका छैनन् भने पत्रकार र वकिलले सहिलाई गलत र गलतलाई सहि बनाउन लागेको देखिन्छ ।
यस्ता धेरै घटना–परिघटनाहरु हामी दिनहँु हेर्न, सुन्न र भोग्न पाईरहेका हुन्छौं । जसले गर्दा वर्तमान सामाजिक सम्बन्ध अति नै कमजोर हुँदै गएको छ । जुन अति नै डरलाग्दो कुरा हो ।
    मान्छेको हाति झै, देखाउने र खाने दाँत फरक–फरक भए झै व्यवहार र बोली फरक भएको देखिन्छ । एउटा व्यक्ति अर्को व्यक्तिलाई हेरेर मुसुक्क हाँस्ने, गरेको सत्कार गरेको देखिन्छ तर भित्रबाट रिसाएको वा घृणा गरिरहेको हुन्छ । हाम्रो घरमा अतिथि (पाहुना) आएमा खुब कृतज्ञता वा प्रशंन्नता व्यक्त गरिरहेका हुन्छौं तर भित्रबाट श्रापी रहेका हुन्छौं । अहिले एक्काईशौं शताब्दीमा आएर एक अर्कालाई मूर्ख बनाउने संस्कृति नै स्थापना भईरहेको छ । फ्लटीगं (देखावटी) सम्बन्ध समाजमा स्थापित हुँदै गएपछि सामाजिक संरचनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने देखिन्छ ।
    तसर्थ, सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो र दिर्घकालिन बनाउन फ्लटिगं सम्बन्धमा पूर्णविराम लगाउने आवश्यकता देखिन्छ ।



 मिति ः २०७०÷४÷१३

फोरम नेतामाथि दिनदहाडै गोलि प्रहार

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
मधेशी जनअधिकार फोरम नेपाल महोत्तरीका कार्यालय सचिव समेत रहेका जिल्ला सदस्यमाथि बिहिबार मध्यान्ह गोली प्रहार गरिएकोछ ।
पार्टी कार्यालयमा बसिरहेको बखत सदस्य प्रगाश साहमाथि गोली प्रहार गरिएको फोरम महोत्तरीले जनाएकोछ ।सदरमुकाम जलेश्वरको खैरा चोकमा रहेको पार्टी कार्यालयमा साहमाथि गोली प्रहारगर्दा उनको बा ? या पाखुरामा गोली लागेकोछ । जलेश्वर(६ घर भएका साह फोरम नेपालको खैरा चौक स्थित पार्टी कार्यालयमा वसेको बखत करिब १२ः४० वजे दुई जनाको संख्यामा रहेका हतियारधारीहरुले उनी माथि एक राउड गोली प्रहार गरेको थियो ।
उनको उपचार जलेश्वर अस्पतालमा सम्भव नभएपछि थप उपचारका लागि जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा भर्ना गरिएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय महोत्तरीले जनाएको छ ।  
बी आर ८२६३ नम्वरको रातो रंगको टिभीएस मोटर साईकलचढि आएका ती हतियारधारीहरुले पार्टी कार्यालय अगाडी मोटरसाइकल रोकेर गोली प्रहार गरेको घाइते साहले जनाए ।
गोली प्रहार गरे लगतै उनीहरु त्यही मोटरसाईकलमा चढि स्थानियहरु माथि पेस्तोल ते¥सयाउँदै भारतीय नाका भिट्टामोड तर्फ गएको प्रत्यक्षदर्शीहरुले जनाएकाछन ।
घटनाको जिम्मेबारी जनतान्त्रिक तराइ मुक्ती मोर्चाका अध्यक्ष राजन मुक्तीले लिएकाछन । घटना भए लगतै सञ्चारकर्मीहरुलाई टेलिफोनगर्दै पूर्ब चेतावनीलाइ अस्विकार गरेको कारण पार्टी कार्यालयमा गोली प्रहार गरिएको दाबी गरे ।
उनले खिलराज रेग्मीको सरकारलाई चुनाव गराउने हैसियत नभएको भन्दै तराई केन्द्रित दलहरुलाई चुनाव बहिष्कार गर्न र तराईमा रहेको पार्टी कार्यालयहरु बन्द गर्न केहि दिन पूर्ब धम्की दिएका थिए ।
मुक्तीले दलहरुले अटेर गरे कार्वाही जारी राख्ने उल्लेखगर्दै घोषित चुनावलाई सशक्त रुपमा बिथोल्ने दाबी गरेकाछन । घटनाको फोरम नेपाल घनुषाका अध्यक्ष शेषनारायण यादवले भत्सर्नागर्दै दोषीहरुलाई पक्राउगरि कार्वाहीको माग गरेकाछन । बिहिबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा दिनदहाडै गोली प्रहारगर्नेलाई पक्राउ गर्न नसक्ने गृहमन्त्रालयले चुनावको सुरक्षा दिने हास्याष्पद दाबी गरेको उनले आरोप लगाएकाछन ।
    यसैगरि निर्माण व्यवसायी संघ महोत्तरीका अध्यक्ष मुनेश्वर चौधरीले पनि घटनाको भत्सर्ना गरेकाछन । यता, मधेशी युवा फोरम, नेपाल धनुषाले घटनको भत्रसना गरेको छ । जिल्ला अध्यक्ष मुकेश यादवले बिहीबार एक विज्ञप्ति जारी गरी दिनदहाडै गरिएको गोली प्रहारले प्रहरी प्रशासनको कामकाजप्रति प्रश्नचिन्ह खडा गरेको बताएका छन् । साहको शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दै घटनाका दोषीलाई तत्काल पक्राउ गरी कानूनी कारबाही गर्न मांग समेत गरेको छ । 


 मिति ः २०७०÷४÷१३

स्तनपान र नेपाली महिला

रामसागर पण्डित
आमाको दूधलाई अमृतको संज्ञा दिएको हुनाले सो भन्दा पोसिलो बच्चाको लागि अर्को आहार छैन । केही आमाहरु पछौटेपनले गर्दा यस्ता दूधबाट बच्चा लाई बंचित गरेको देखिन्छ भन्ने अर्को तिर केही तयारथित विकसित कहलाउने ठूला घरानियाँ भित्रका आमाहरुको जीउमा नकरात्मक प्रभाव पर्न बाट जोगिन बच्चालाई बोतलको दूध खुवाउने गरेको पाईन्छ । यस्ता कामलाई तुरुन्त रोकी बच्चाको अधिकार लाई सुरक्षित गर्नु पर्दछ ।
    आमाले आफुले जन्मदिएका सन्तानलाई आफ्नो दूध खुवाउनु भनेको नै स्नतना हो । सामान्य भाषामा आमालो आफ्नो स्तन बच्चाबाट चुसाउन लगाउनुलाई नै स्तनपान भनिन्छ । यस्ता दूध खुवाउने प्रक्रिया प्रत्येक स्तनधारी जीवहरुमा निरन्तर चलिरहेको हुन्छ । यस्तो महिलाले मात्र गर्न सक्छे । प्रकृतिले यस्तो सौभाग्य आमालाई नै प्रदान गरेको छ । महिलाहरुको स्तनको  थैलो भित्र सेतो रंगको पोसिलो तरल पदार्थलाई स्तनको मुन्टोलाई बच्चाबाट खुवाउने गर्दछ । यसले भर्खरै जीवित जन्म पाएको नवजात शिशुलाई आमाको पेटबाट बाहिर आएपछिको वातावरण संग जुध्नका लागि विशेष किसिमको शक्ति प्रदान गर्दछ। शिशु जन्मिने वितिकै आमाको स्तनबाट आउने बाक्लो, पहेलो, च्यापच्याप लाग्ने विगौते दूधमा पानीको मात्रा  कम र पोषणयुक्त पदार्थको मात्रा बढी हुन्छ, जसले बच्चालाई तागत बढाई विभिन्न किसिमका रोगहरुसँग लड्ने शक्ति प्रदान गर्दछ । यसबाट महिलाहरुलाई शरीरको चमक बढाउने र यौन आनन्द प्रदान गर्ने जस्ता काम गर्दछ । लामो समयसम्म आमाले बच्चालाई दूध खुवाइ रहँदा प्राकृतिक रुपमै जन्म नियन्त्रण गर्न सहयोग पुगि रहेको हुन्छ ।
स्तनपानका यति महत्व रहँदा रहँदै पनि केही आधुनिक महिलाहरुले स्तनपान गराउन छाडी आफ्ना सन्तानहरुलाई विभिन्न किसिमका तयारी खाधबस्तुहरुका अतिरिक्त शीशीको दूध खुवाउने गर्दछन् भन्ने अर्कोतिर ग्रामीण समाजमा अहिले पनि बच्चालाई अस्वस्थ बनाउँछ भने भ्रममा परेर यस्ता पोसिलो दूधलाई निचोरेर फालि दिनाले बच्चालाई अति पोषणयुक्त भोजनबाट बँचित गरेको पाईन्छ । यस्ता आमाले बच्चालाई कमजोर मात्र बनाउँदैन अन्य रोगहरुसँग लड्ने क्षमता समेत खत्म गरिदिन्छ । यस सम्बन्धमा एउटा अति सानो सर्वेक्षण गरी स्तनपानको स्थिति पत्ता लगाउने प्रयास गरिएको छ । धनुषा जिल्लाहरुको अन्तर्गत गिद्धा गाउँ समितिबाट लिएको ४० जना महिलाहरुको सर्भे परिणामले पनि संतोषजनक नतिजा देखाउँदैन । ४० जना महिलालाई १०० प्रतिशत मान्दा ४७.५ प्रतिशत अर्थात १९ जना महिलाले मात्र विगौती दूध खुवाएको पाईयो भने ५२.५ प्रतिशत अर्थात २१ जना महिलाले आफ्नो विगौति दूधलाई निचोरेर फालि गाई, भैंसी, बाख्री मध्ये बच्चालाई बाख्रीका दूध खुवाएको पाईयो ।
    यी महिलाहरुलाई प्रसव गराउँदा १५ जना अर्थात ३७.५ प्रतिशत महिलालाई गाउँको सार्किनी (चमैन) ले गराईएको पाईयो भने २५ जना अर्थात ६२.५० प्रतिशत महिला तालिम प्राप्त सुडेनाको सहयोगमा बच्चा जन्माएको देखियो । यसरी ग्रामीण ईलाकाका हालसम्म लगभग शतप्रशित महिलाहरु विगौति दूधको अर्थ बुझेको पाईदैन जस्तो देखिन्छ । अर्कोतिर छिटो गर्भ धारण तथा कामको व्यस्तताको कारणले २१ वर्षसम्म बच्चालाई दूध चुसाउनु पर्नेमा औसत १.५ वर्ष चुसाएको पाईयो । यसबाट बच्चाहरुले पाउनु पर्ने पौष्टिक भोजन आमाबाट प्राप्त गर्न नसकेर विभिन्न रोगको सिकार हुन जान्छ ।
स्तनपानको महत्वलाई हेर्ने हो भने शिशु १८(२४ महिलाको नहुँदासम्म स्तनपान सबैभन्दा उत्तम खानाको रुपमा मानिन्छ । प्रकृतिले जन्मेको बच्चालाई के खुवाउने झंझटबाट मुक्त गरेर सितैमा सवोत्कृष्ट तयारी भोजनको रुपमा आमाको दूधलाई साथै पठाएको हुनाले सहर्ष स्वीकार गरी प्रयोग गर्न हिचकिचाउनु हँदैन् । यसबाट शिशुको उच्चतम् बृद्धिको रक्षा भई श्वासप्रश्वास सम्बन्धी संक्रमण तथा झाडापखाला जस्ता खतरनाक रोगबाट समयमै रक्षा गर्दछ । यसको स्वच्छतामा शंकाको ठाउँ हुँदैन् । यो चौविसै घण्टा उपलब्ध भएको हुनाले तयारी गर्नु पर्दैन । बच्चाको लागि आमाको दूध सुपच्य हुन्छ र साथै सित्तैमा पाईने हुनाले पैसा लिएर किन्नु पर्दैनन् । यसबाट आमा र शिशुको सम्बन्ध कायम गरी एउटा प्राकृतिक आनन्दको अनुभव हुन्छ । बच्चालाई आमाले दूध चुसाई रहँदा छिटो गर्भधारण नभएर जन्मान्तर राख्न मद्दत भेट्छ । यसले शिशु मृत्युदरलाई घटाएर प्राकृतिक गर्भ निरोधकको काम गरेको हुन्छ ।
    केही विशेष अवस्थामा शिशुलाई स्तनपान गराउनु हुँदैन् । जुन आमालाई क्षयरोग, कुष्टरोग, रक्तक्यान्स, रक्तअलपता, स्तनमा घाउ वा पिलो, स्तन सुन्निएको आदि रोग मध्ये कुनै रोग लागेमा स्तनपान गराउनु हँुदैन् । कतिपय आमाको दूधलाई उनकै पतिबाट चुस्ने काम समेत देखिएकोले पति पत्नि क्षणिक आनन्दको लागि आफैले जन्म दिएको शिशुलाई कमजोर बनाई विभिन्न रोगको शिकार बनाउनु हुँदैन् । त्यति मात्र होईन पहाड तिर विहानै जंगलतिर वा खेतमा काम गर्न जानु परेको हुँदा नवजात शिशुलाई अफीम, जाँड वा अन्य लागु पदार्थ बच्चालाई चटाई छोड्छ र बच्चा लठ्ठ परी दिनभर निकै घण्टासम्म सुतेको सुतै रहन्छ । तराईतिर कतिपय बच्चालाई सानै उमेर देखि तार र खजुरको तारी पौष्टिक भोजनसम्झेर दूधमा मिलाई खुवाउने गरिन्छ । यस्ता बच्चाहरु पोषित हुनु भन्दा कुपोषणको सिकार हुन जान्छ । यस्ता बच्चाहरुमा उच्च शिशु तथा बाल मृत्यूदर रहेको पाईन्छ ।
    बालकलाई पोषणको रुपमा ०–५ महिनासम्म पूर्ण रुपले आमाको दूघ मात्र खुवाउनु पर्दछ । त्यसपछि ५–६ महिना सम्म आमाको दूधको संगै संगै लिटो र मिचेको तरकारी र ६–९ महिनाको बच्चालाई सो खानाको साथ साथै नरम फलफुल समेत दिनुपर्दछ । ९(१२ महिनाको बच्चालाई आमाको दूध, लिटो, नरम दाल, भात, तरकारी र फलफुल र १(२ वर्षको बच्चालाई आमाको दूघको साथ साथै पूर्ण सन्तुलित भोजन दिनु पर्दछ । यस्ता बच्चामा कुपोषणको सम्भावना कम रहन्छ । हाम्रो जस्तो देशमा अधिकांश आमाहरु अशिक्षित हुनुका साथ साथै विभिन्न ग्रामीण अन्ध विश्वासले गर्दा सन्तुलित आहारको सम्बन्धमा जानकारी छैन, भने अर्कोतिर आफ्नै खेतबारीमा उपलब्ध हरिया सागसब्जी समेत प्रयोग गरेको पाईदैन । हुन त हिजो भन्दा आजको अवस्था फरक छ । आज यस्ता कुरा सुधारोन्मुख अवस्थामा रहेपनि विकासिल देशहरुको तुलनामा निकै पछाडि रहेको हुनाले समयमै सोच्नै पर्ने हुन्छ अन्यथा ईच्छाउको सुधार र विकास पाउन कठिन छ ।


 मिति ः २०७०÷४÷१३

मिथिलामा मधुश्रावणी मनाइँदै

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
सखी फुल लोढ चलु फुलबरिया, सीताके संग सहेलिया, कोई बेली फुल लोढे चमेली फुल लोढे, कोई लोढेला चम्पाके कलिया,सीताके संग सहेलिया.........
  ..... यी स्वरका धुन तथा लयले यतिखेर जनकपुर सहित मिथिलाञ्चल गुञ्जयमान छन् । नव बस्त्र तथा आभुषणले सृङ्गारिएकी नव दुल्हीहरु आफ्नी सहेली संग फुल लोड़ही अर्थात फुलपात टिपिरहेको मनमोहक दृष्य र माथि उल्लेखित यी र यस्ता कर्ण प्रिय गीत र सम्वादले यतिखेर सवैको नजर  केन्द्रित गरेको छ ।
    मिथिलाञ्चलमा विवाहित महिलाहरूले प्रत्येक वर्ष साउन कष्ण पञ्चमीको दिनदेखि पन्ध्रदिनसम्म परम्परागत मधुश्रवाणी व्रत लिन्छन् । मैथिली भाषा, संस्कृति, परम्परा र संस्कारसँग जोडिएको उक्त पर्व नवविवाहिता महिलाका लागि मूलतः विशिष्ट र महत्वपूर्ण रहिआएको छ । उक्त व्रतमा संलग्न महिलाले गौरीपूजा, कलशपूजा, विषहराको पूजा, बैरसीकरजा, चनाइ नाग पूजा, कुसमावती पूजा, पिङगला पूजा, लिली नागपूजा, शतमगिनिसहित गोसाउनी, नाग पूजा र साठिक पूजा गर्ने गर्छन् । व्रत बस्ने महिलाले यो व्रत लिँदा निष्ठापूर्वक नित्यकर्म गरी पूजा सामग्रीसहित पूजामा बसेका बेला तीनदिनसम्म अनिवार्य रूपमा मौनापञ्चमी, बिहुला र मनसा, मंगला(गौरीको पृथ्वीजन्म सती, दन्त्यकथामा आधारित महादेवको पारिवारिक कथा, गंगाको कथा, गौरी तपस्याको कथा, गौरी विवाह र जन्तीको कथा, मैनाको मोहको कथा, भगवान कात्र्तिक जन्मको कथा, सन्ध्याको विवाह र लिलीको जन्मको कथा, पतिव्रता सुकन्याको कथा, बाल(वसन्तको कथा, गोसाउनीको कथा, राजा श्रीपुरको कथा श्रवण गरी पूजा अर्चना गर्ने परम्परा छ ।
    नवविवाहिता मिथिलानीहरुले हर्षोल्लास र धुमधामका साथ मनाउने पर्व मधुश्रावणी शनिबारदेखि विधिवत् रुपमा शुरु भएको छ । १५ दिन सम्म मनाइने यो पर्वमा नवविवाहिता महिलाहरु १५ दिनसम्म गृहस्थी कसरी चलाउने भन्ने बारेमा शिक्षा प्राप्त गर्ने कथाहरु सुन्ने गर्दछन् ।    
यो पर्वको विशेषता भनेको विषघरको पुजा बासी फुल र पातबाट गर्नु र पुजा अवधि भर नवविवाहिताले खानेकुरा सबै ससुराकै खानुपर्ने रहेको छ । सोही कारण ससुराबाट नवविवाहिताहरुको लागी पुजा अवधिभरको लागी सबै सामान जोहो गरी पठाईने गरेको हुन्छ । यो पर्व १५ दिनसम्म मनाईने गरिन्छ । श्रावणको झरी, कालो वादल, चारैतिर हरियाली, नवविवाहिता महिलाको सिंगारपटार लगायतका दृश्यहरुले कामोत्तेजना बढाएको हुन्छ र यो पर्वमा सोहीकारणले जतिसुकै टाढा पति भएपनि आउने गरेको कारणले यसलाई मिथिलाञ्चलको हनिमुन भनेर भनिन्छ ।
    विषहाराको पुजा बासी फुल र पातबाट हुने गरेको कारण नवविवाहिता महिलाहरु लगायत छरछिमेकका संगीसाथीहरु मिलि समुहमा गित गाउँदै गाउँ बाहिर स्वछन्द भई घुम्ने गर्दछन ।  कहिले पनि घर बाहिर ननिस्कने महिलाहरु समेत पुजा अवधिभर साथीहरुसंग गफिदै झरीको मजा लिन चुक्दैनन भने उनीहरु समुह समुह बनाई चौमासा, छमासा, बटगवनीको सुमधुर गीतहरु पनि गाउने गर्छिन ।
    यो पर्व टेमि (आगोले पोल्ने कार्य) दिएर सकिने गरिन्छ । महिलाहरुलाई अग्निपरिक्षा स्वरुप घुँडामा टेमि दिईन्छ र जति ठुलो फोका उठ्छ त्यत्ति बढी नै पति प्रति माया र पतिको दिर्घायु हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको पाईन्छ ।
 मिति ः २०७०÷४÷१३

        त्यसैगरी पतिको दिर्घायुको कामना गर्दे उनीहरु गौरी, विषहरा लगायतका पुजा समेत गर्ने गर्दछन्  । हरेक श्रावण कृष्णपञ्चमी देखि शुरु भई श्रावण शुक्ल द्धितिया सम्म यो पर्व मिथिलाञ्चलका कायस्थ, बा्रहमण, सोनार र देव जातिका नवविवाहिता महिलाहरुले मनाउने गर्छन् ।  श्रावण मासको झरी, कालो वादल र न्यानो घामको स्पर्श गदै युवतीहरु नाच्ने, गाउने, र विवाहिताहरुले आफ्नो पतिसंग वितेको मधुर क्षणबारे साथीसंगीहरुसंग कुराकानी गर्ने गरेकोले यो पर्वलाई मधुश्रावणी भनिएको हो । यो पर्वमा नवविवाहिताले आफ्नो साथीहरुलाई यौनको कुरा देखि लिएर पति संग विताएको क्षण सम्म भन्ने गरेको कारण यसलाई यौन शिक्षा दिने पर्व समेत भनिएको छ । यो पर्वमा नवविवाहिताले नागपञ्चमी सम्बन्धि कथाहरु सुन्नुका साथै नागको अर्थात विषधरको पुजा गर्ने गर्दछन् ।  पतिप्रेम बढोस र पति प्रति आदर भाव जागोस भनी यो पर्व अवधिभर शिवगौरी, विषहारा, शिवलिला र श्रवणकुमार लगायतको कथा सुनाउने गरिन्छ । यो पर्व माईत गएर मनाउने प्रचलन रहे केहि समय यता पर्व ससुरालमा समेत मनाउन थालिएको छ ।

जनकपुरमा प्रेसको दुरुपयोग बढ्दो

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
प्रेस लेखेका गाडीमा पत्रकार चढेका छन् भन्ने सोच्नु भएको छ होला भन्ने सावधान । तपाईंबाट गल्ती पनि हुनसक्छ । किनभने मोटरसाइकल र मोटरमा प्रेस लेखेर प्रेसका मालिक, व्यापारी र तस्करहरु छाती फुलाउंदै हिड्ने गरेका छन् ।
सर्वसाधारणलाई निष्पक्ष सूचना प्रदान गर्ने गहन जिम्मेवारी पुरा गरेकै  कारण पत्रकारितालाई मर्यादित पेशाका रुपमा हेर्ने गरिन्छ । जनतालाई देश, विदेशमा के भइरहेको छ भनेर जानकारी दिने काम सञ्चारकर्मीबाटै हुन्छ । जनता संचारमाध्यमबाट सूचना पाउने अधिकारबाट बन्चित नहोउन् त्यसका लागि बन्द हडतालमा पनि प्रेस लेखिएको सबारी साधन चलेका हुन्छन् । सडकमा प्रेस लेखिएका गाडीलाई विशेष प्राथमिकता नै दिइन्छ । कतिपय अबस्थामा त चालक अनुमति पत्र र ब्लुबुक पनि जांच गरिदैन । यस्तै सुविधाको दुरुपयोग बढेको छ मध्य तराईका जिल्लामा । प्रेस लेखिएका गाडि गैरप्रेसकर्मीले प्रयोग गर्छन् । प्रेसको प्रयोजनका लागि पनि प्रयोग हुंदैनन् । सडकमा गुड्ने प्रेसका गाडीमा गैरपत्रकार नै शयर गरेको देखिन्छ । पे्रस लेखेर चलाइएका सवारी साधन प्रेसमा काम नगर्ने गैर पत्रकार, उद्योगी व्यवसायी, विभिन्न संघ–संस्थामा कार्यरत कर्मचारी र छापाखाना  सञ्चालकले प्रयोग गर्छन् । तस्करले प्रहरीको चेकजांचबाट जोगिन पनि प्रेस लेख्ने गरेका छन् गाडीमा । प्रेस लेखेर चोरीका गाडि निर्बाध चल्ने गरेको स्थानीय सञ्चारकर्मीको दाबी छ । अपरिचित र आपराधिक पृष्ठभूमि भएका व्यक्तिहरु प्रेस लेखिएको गाडी प्रयोग गरेको बताइन्छ । धनुषा लगायत सिरहा, सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाही लगायतका सीमावर्ती जिल्लामा प्रेस लेखेर प्रेस शब्दको गरिमालाई धुमिल पार्ने काम भइरहेको छ । भारतीय नम्बर प्लेट भएका मोटरसाइकल, टाटासुमो आदिमा प्रेस लेखेर नेपाली भूमिमा चलाउंने र राजस्व छल्ने काइदा सिकेका छन् तस्करहरु । दिनरात एकगरी खट्ने सञ्चारकर्मीलाई न्युनतम पारिश्रमीक समेत उपलब्ध गराउन नसकेका स्थानीय एफएम रेडियोले सडकमा चिल्ला गाडी कुदाउंछन् । एफएममा पसिना बगाउने संचारकर्मी यस्ता गाडीमा विरलै चढेका होलान् । संचार उद्यमीले निजी रुपमा प्रयोग गर्ने गाडीहरुमा पनि प्रेस लेखिएका छन् ।  कसले गाडीमा प्रेस लेख्न पाउने कुनमा नपाउने भनेर स्पष्ट कानुनी व्याख्या पनि छैन । यसकारण प्रेस काउन्सिल, सूचना विभाग, पत्रकार महासंघ जस्ता निकायले यस्ता विकृति रोक्न नीतिगत सुधार गर्नु आवश्यक छ । केहि व्यक्ति बिशेषका कारण प्रेस शब्द कै खिल्ली उडेको छ । नेपाल पत्रकार महासंघ धनुषाले यसरी प्रेस शब्दको दुरुपयोग रोक्न पहल गर्नु नितान्त आवश्यक छ । प्रेस–लेखिएका गाडिलाई ट्राफिक प्रहरीले चेकजाँच नगर्नाले यसको दुरुपयोग दिन–प्रतिदिन बढ्दै गएको हो । सञ्चारकर्मीबाहेक वा सञ्चार प्रयोजन विपरीत गाडी प्रयोग भएको खण्डमा कारवाही गर्न ट्राफिक हिच्किचाउनु हुन्न । मानौं प्रेस शब्द खेलौना बनेको छ । जसलाई जसरी मनलागे प्रयोग गर्ने । पत्रकारको खोल ओढेर मनपरी गर्नेहरुमाथि कारवाही गर्न सक्नुपर्छ ट्राफिकले । प्रेस शब्द कमजोरी ढाक्ने अस्त्र बन्नु हुन्न ।

   

मिति ः २०७०÷०३÷३०

‘रमजान’मा रम्दै मुस्लिम समुदाय

द एक्सक्लुसिभ सम्वाददाता
जनकपुरधाम............
इस्लाम धर्मावलम्बीहरुको महत्वपुर्ण चाड हो( रमजान ।  यो महिना मुसलमानका लागि शुभलाभको महिना हो । इस्लाम धर्माबलम्बीहरुलको महान चाड रमजान विहीबार देखि शुरु भएको छ । इस्लामिक महिना सवाण समाप्त भई रमजानको पहिलो चन्द्रमा (चाँद) बुधबार साँमm मुस्लिम समुदायले देखे पछि रमजान शुरु भएको हो ।
एक महिना सम्म मनाइने यो चाडमा सात वर्षदेखिका सबै व्यक्ति अनिवार्य रोजा (उपवास) बस्नुपर्ने हुन्छ । मुसलमानहरुको पाँच महत्वपुर्ण कार्य रोजा, नमाज, हज, जकात, र फित्तरा नियामानुसार गर्नुपर्ने तथा तिर्नुपर्ने भए पनि हजबाहेक सबै कार्य रमजान महिनामा प्राप्त गर्ने अवसर पाउने भएकाले पनि यो महिनालाई मुसलमानहरुले महत्वपूर्ण महिनाका रुपमा लिने गरेका छन् । घाम उदाउनुभन्दा डेढ घण्टा अगावै खानेकुरा खाएर प्रारम्भ गरिने रोजा घाम अस्ताएपछि फलफूल तथा मिठाई खाएर समाप्त गरिन्छ । यो समयलाई रोजा खोल्ने भनिन्छ । दिनभर केही पनि खान नहुने यो पर्वमा मुसलमानहरुले आ(आफ्नो गच्छेअनुसार विभिन्न किसिमका परिकार बनाई रोजा खोल्ने गर्छन् । रोजाको समयमा कुनै पनि खानेकुरा मखमा हाल्नु हुदँैन, जानेर थुक पनि निल्नु हुदँैन भने दिउँसो सबै मानिसले दतिवन गरी मुख धुनु पर्छ । रोजा बस्नेलाई शारिरिक संभोग, झुठोबोलिने लगायतबाट बचि पाकसाफ सफासुगर भई कम्तिमा दैनिक पाँचचोटि नवाज र विशेष प्रर्थणा स्वरुप राति तरावि पढिने गरिन्छ  । ९२ किलो मिटर दुरि बराबरको यात्रा गर्दा, महिला महिनाबारिको अवस्था हुदाँ वा  अन्य अवस्थामा रोजा छोड्न सकिने प्रवधान हरेपनि पछि कजाको रुपमा रोजा राख्नु पर्छ मोफति शेरे नेपालले बताए । इस्लामिक धर्मग्रन्थका अनुसार रोजा दुई हिजरी सवाणको १०तारिक देखि मुस्लिम समुदाय माथि र्फज अथार्त अनिर्वाय गरिएको बताइन्छ । पवित्र कुरान सरिफको दोस्रो परमा भन्निएको छ (ऐ इमानबला तिमी माथि रोजा अनिर्वाय गरिएको छ, जस्तोकि तिम्रो अग्रजहरु माथि अनिवार्य गरिएको थियो, जस्लाई तिमीले पनि अपनाउनु पर्ने हुन्छ ।  रमजान इस्लामिक कैलेण्डरमा ९ औ महिनाको रुपमा रहेको छ । इस्लाम धर्मका  ५ वटा आधारस्तमभ इमान, नवाज, रोजा, जकात,हज मध्ये रोजा तेस्रा नम्वरको  हो । त्यसैले रमजान मुस्लिम समुदायको लागि  विशेष महत्व राख्दछ । जनकपुर वार्ड नम्बर १ स्थित मदरसा दारुल उलुम नुरी बरकातीका मोफ्ती मो. असरफ रजा  बरकातीले भने  (संसारकोे चारवटा अकाशिय पुस्तकहरु तोरेत, जबुर, इजिल्ल जसलाई बाइवल पनि भन्निछ र अन्तयमा कुरआन सरिफ अवतरित भएको थियो बताईन्छ ।  रमजान महिनामा नै  २७ तारिकका दिन इस्लामधर्मको सब भन्दा ठुलो धर्मग्रन्थ पवित्र  कुरआन सरिफ नाजिल (अवितरित) भएको थियो । उनले अगाडी भने ( संसारको आवश्यता अनुसार अल्लाहले एक(एक पराको रुपमा ज्ञान पठाई रहदाँ २३ पछि मात्र पवित्र कुरआन पुर्णता पाएको थियो । यो  महिना भरि नै जनत (स्वर्ग) का सात वटै ढोका खुल्ला रहन्छ भने जहनम (नक्र) का सबै ढोका बन्द रहन्छ । रोजा सवै बालिग  महिला र पुरुष दुवै माथि अनिवार्य रहेको उल्लेख गर्दे मोफ्ती रजाले यस महिनामा कसैलाई एक रुपैया दान गर्दा ७० रुपैयाँ बराबरको सवाव (पुन्य) प्राप्त हुने जनविश्वास रहेको बताए । साथै उनले १ नफिल नमाज पढ्दा एक फर्ज, र एक फर्ज नवाज पढ्दा ७० फर्ज नवाज पढे बराबरको पुण्य प्राप्त हुने किम्दन्ति रहेको जानकारी दिए । यसै महिनामा साढे सात तोला सुन वा साढे ५२ तोला चाँन्दि तथा त्यति बरावरको  सम्पिति भएको खण्डमा अनिर्वाय रुपमा जकात अथार्त दानका गर्नका लागि साढे दुई प्रतिशतका दरले  रकम निकाल्नु पर्ने हुन्छ । स्थानिय जकिर खानले भने( दानका लागि निकाएिको रकम गरिब, असाहयहरुमा खर्च गरिन्छ । एक महिनासम्म रोजा बसेपछि मात्र इदुल फित्र अथार्त इर्द पर्व  मनाइन्छ । इर्द को नमाज पढनु भन्दा पुर्व रोजामा भएको टुटि वा रोजालाई शुध्किरणका लागि पर व्यतिm २किलो ४५ ग्रामका दरले परिवारका सवै सदस्यहरुले फित्रराको रुपमा वा त्यति बरावरको दान अनिर्वाय रुपमा गर्नुपछ ।
दिनभर केही पनि खान नहुने भएकाले ठुला मानिसहरुले सजिलै रोजा पूरा गरे पनि उमेर नपुगेकाले धेरै कठिनाई भोग्नु पर्ने हुन्छ । जसले कनि कठिनाई महसुस गर्छ, त्यसले त्यति नै धर्म पाँछ भनेर ठुला मानिसहरुले बालबालिकालाई रोजा बस्न प्रेरित गर्छन् । शरिर र मन दुवै शुद्ध रहनु पर्ने रोजामा महिलाहरुको महिनावारी सुरु भएमा त्यो महिलाको रोजा हँुदैन र महिनावारी रोकिएपछि पुनः रोजा बस्नु पर्ने हुन्छ , रोजाको समयमा श्रीमान् र श्रीमतीबीच शारीरिक सम्पर्क गर्न हँुदैन मुसलमानहरुले रोजा आवधिभर नियमित नमाज पढछन् भने रातीको नमाजपछि कतिपय मस्जिदमा तरावी नमाज पढ्ने गर्छन् । तरावी नमाज मुसलमानहरुको विशेष प्रार्थना हो । यो दुई किसिमाको हुन्छ( तरावी र खत्तम तरावी ।
खत्तम तरावी कुरानका पूरै हरफहरु कण्ठस्थ पारेर पढ्नु पर्छ । तरावी कुरान कण्ठस्थ भएका मौलाना वा हाफिज दुवैले पढाउन पाउँछन् । आर्थिक रुपमा सम्पन्न मुसलमानहरुले रोजाको समयमा गरिब, दीनदुखीहरुलाई दान गर्नु पर्छ । दान धार्मिक नियमानुसार गर्नु पर्ने हुन्छ, यसमा कसैले कम, कसैले बढि भन्ने हँुदैन । रोजाको समयमा मुसलमानहरुले आफ्नो सम्पतिको अढाई प्रतिशत कर निकाल्नु पर्छ । यस अतिरिक्त रोजाको अवधि पूरा गरिसकेपछि “इद” को नमाज पढ्नुभन्दा पहिले जनही एक किलो ७ सय ५० ग्राम गहँुको दाम निकाल्नु पर्छ, जसलाई फित्तरा भनिन्छ । यो नियम संसारभरीका मुसलमानहरुमा लागू हुन्छ । यसरी निकालिएको रकम गरीब दीनदुःखीहरुलाई बाँड्नुका साथै फित्तरारजकात मुसलमानहरुको पाठशाला(मदरशा) सञ्चालनमा प्रयोग गरिन्छ । तीस दिनको रोजा पूरा गरेपछि पुरुषहरु इदगाहमा र महिलाहरु एकान्त ठाँउमा गएर सामूहिकरुपमा नमाज पढ्ने गर्छन् र अन्त्यमा एक आपसमा अँगालो मारेर इदमुवारक भन्दै बधाई साटासाट गर्छन् । नमाजको समयमा शरीरसँगै लुगाफाटो पनि शुद्ध राख्नु पर्ने कडा धार्मिक नियम छ । नेपालमा लगभग १० लाख रहेका मुसलमानहरु राजधानी, पहाडी जिल्ला गोरखा र तराईका विभिन्न जिल्लामा छरिएर बसेका छन् ।



   

मिति ः २०७०÷०३÷३०

शिक्षाका प्रबन्ध, प्रयोग, प्राप्ती र प्रभाव एक विश्लेषण

उमेशलाल कर्ण   
मानव सभ्यताको प्रादुर्भाव देखि नै कुनै न कुनै रुपमा शिक्षा आदान प्रदानको व्यवहार चल्दै आएका प्रमाणहरु अहिले प्रशस्त भेटिन्छन् । प्राचिन कालमा शिक्षा र धर्मलाई सँगसँगै राखेर सञ्चालन भएको अवस्थाहरु हाम्रा धर्मशास्त्रहरुमा उल्लेख भएको भेटिन्छन् । धर्ममा आधारित शिक्षा प्रणाली अहिले पनि सञ्चालनमा छन् । धर्मलाई नै जीबनका वास्तविक सत्य मानी यसमा रमेकाहरु कम छैनन् । यसको संख्या दिनानुदिन बढ्दो क्रममा छ । यस्ता पक्षहरुको विश्लेषण गर्नु अहिले पनि सान्दर्भिक नै देखिन्छन् । मान्छेको व्यवहार यस्तो होस जसमा कुनै अर्को व्यक्तिलाई आहत गर्ने खालका अनुभव गर्नु नपरोस भन्ने अभिव्यक्ति धेरै व्यक्तिहरुबाट सुनिन्छन् । अहिलेको प्राज्ञिक चिन्तनमा कर्म नै प्रधान हो कर्मलाई एउटा निश्चित ढाँचामा परिपालन गर्नका लागि धर्मको विश्लेषण पनि आवश्यक भएको बारेमा छलफल भई रहेको छ । धर्म विनाका कर्म संयमित नभई यसको गुणस्तर र आवश्यकतामा आधारित छ, छैन भन्ने अवस्था ओझेलमा पर्न सक्छ । यस प्रकार शिक्षालाई धर्मको परिपालना गराएरै आवश्यकतामा आधारित हुने गरी सञ्चालन गर्नुृ पर्ने आवश्यकता हामी कहाँ छ । यस्ता सन्दर्भलाई शिक्षा प्रणालीको आधारमा व्याख्या गर्दा धर्म भनेको साझा मूल्य, व्यवहार, ज्ञान, सीपहरुको संगालो हो, जसको निर्माण कुनै आदर्श पुरुष लगायत धर्मानुरागीहरुले गरेका हुन्छन् । उपरोक्त आधारमा धर्म भनेको शिक्षाको पाठ्यक्रम हो जसलाई प्रयोग गरेर शिक्षार्थीहरुको व्यवहारलाई समयानुकुल परिबर्तन गर्न सम्भव हुन सक्छ । यसमा भएका मूल पक्षहरुलाई एउटै धरातलीय स्थानमा राखेर विश्लेषण गर्दा धर्म( आदर्श ) विनाको शिक्षा, शिक्षा विनाको कर्म एवम् कर्म वेगरको धर्मको कुनै काम छैन भन्ने सन्दर्भहरु विभिन्न अनुसन्धानका अनुभव तथा प्राप्तीहरुबाट बुभ्mन एवम् अनुभुत गर्न पाईन्छ ।
    अहिले दर्शनहरुमा यस्ता विषयवस्तु र सन्दर्भलाई धेरै महत्व दिएर चर्चा भई रहेको छ जसमा प्रयोजनवादीहरु शिक्षालाई जीवनका वास्तविक सन्दर्भसँग जोडनु पर्ने आवश्यकतालाई औंल्याएका छन् । उनीहरुमा भएका एकरुपता भनेको शिक्षाले कुनै व्यक्तिलाई बाँच्नका लागि विभिन्न आधारहरु प्रदान गर्दछ जस्तैः कुन काम कसरी र कहाँ कुन अवस्थालाई आधार मानेर गर्दा सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ । दैनिक उपभोगका वस्तुहरु कहाँबाट कसरी हामी प्राप्त गर्दछौं त्यसका सबै आवश्यक ज्ञान गुणका पक्षहरु खोतल्नु पर्ने काम शिक्षाको हो र यसबाट कुनै व्यक्तिको जीवनयापन स्तरीय भएर अरुसँग सहकार्य सहयोगको वातावरण तयार गरी अरुलाई पनि बाँच्न विभिन्न आधारहरु खडा गरिसकेका जनशक्तिहरु शिक्षा प्रणालीबाट उत्पादन हुन्छन् । परापूर्वकालमा मानवीय आवश्यकताहरु सीमित थिए जसबाट शिक्षाको संरचना अत्यन्तै साँघुरो थियो ।
     जब जब हाम्रा आवश्यकताहरु बढ्दै गए तब तब शिक्षाको क्षेत्र विस्तृत हुँदै गए जसबाट अहिलेको शिक्षा अत्यन्तै फराकिलो ( व्यापक ) दायरामा आएको छ । शिक्षाले नै सारा पक्षहरुलाई समेटेर यसमा भएका सौन्दर्यता सुगन्धहरु हामी भएको वातावरणमा छर्न सफल भएर आप्mनो गरिमा बढाउन अग्रसर भएको छ । हामी शिक्षा जस्तो बनाऔं, शिक्षा जसरी चलाआंै, शिक्षा जसरी आर्जन गर्औं गराऔं एवम् शिक्षा जसरी भोग्औं यी पक्षहरुले नै हाम्रा विकसित हुने नहुने चिन्ह ( आधार ) हरुलाई उजागर गर्दछ । पहिलेका र अहिलेका शिक्षामा फरक हुने धेरै पक्षहरु छन्, जस्तै पहिलेका शिक्षामा मानवीय समस्याहरु जसरी देखा पर्दै गयो त्यसरी नै शिक्षाको प्रारुप तयार हुँदै गयो । शिक्षाले मूलतः मानवीय आवश्यकताहरुलाई सम्बोधन गर्ने कार्यमा सक्षम हुनु पर्दछ । आवश्यकताहरुको सम्बोधन गर्न सक्ने शिक्षा भएनन भने शिक्षा गुणात्मक भएन भने चर्चाहरु प्रशस्तै सुनिन्छन । शिक्षालाई आवश्यकतामुखी बनाउन सके मात्र यसमा भएका विविध राम्रा पक्षहरुलाई हामी उपभोग गर्न सक्छौं ।
    समाजका आवश्यकताहरुलाई सम्बोधन गर्ने खालका शिक्षालाई पर्याप्त आधारका शिक्षाको रुपमा लिन सकिन्छ, जस अन्तर्गत आवश्यकता विविध छन् तर यसमा हुनु पर्ने बिबिधतालाई हाम्रा साधन स्रोतहरुको उपलब्धताले पुरा गर्न सकेको छैन । यस प्रकारको अभाव शिक्षामा भएका लगानीको अंश थोरै भएको आधारलाई पुष्टी गर्दछ । शिक्षामा लगानीका अंश वृद्धि गर्नुको अर्थ यो होइन कि दान, कर्जा तथा अरुको सहयोगलाई मात्र परिचालन गरेर शिक्षाका खर्चको जोहो गर्ने तथा शिक्षामा आत्मनिर्भरताको अभाव भएको देखाउँछ ।
    मानव आवश्यकताहरु मध्ये केही आधारभूत आवश्यकता वाहेकका आवश्यकताहरु समय समयमा परिवर्तन भई रहन्छन् । मानवीय आवश्यकता मूख्य रुपमा खाना, नाना, आराम, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन, सुरक्षा, विभिन्न पूर्वाधारहरुको तयारी, एकापसमा सहकार्य, शान्ति, सदभाव, व्यवसायीकता, नैतिकता, धार्मिकता, कर्मयोग्यता, सहिष्णुता, सच्चरित्रता जस्ता पक्षहरुलाई शिक्षाले उकास्नु पर्ने अवस्था छ । शिक्षाले अन्तर्राष्टिूय सम्बन्ध, सहकार्यमा पनि आजका वालवालिकाहरुलाई सक्षम बनाउन शिक्षाको निर्माण ( पाठ्यक्रम तयारी ) मा यस्ता सन्दर्भहरु मिसाउने कार्य गर्नु पर्ने हुन्छ । यस प्रकार शिक्षा अत्यन्तै सम्वेदनशील अवधारणा हो शिक्षासँगका व्यवहारहरु ( पाठ्यक्रम निर्माण, पाठ्यपुस्तक तयारी, सन्दर्भ सामग्रीहरुको निर्माण, शिक्षण, मूल्यांकन, पृठिपोषण छलफल तथा अनुगमन सहयोग ) गर्न अत्यन्तै सचेत एवम् संयमित हुने आवश्यकतालाई मनन विश्लेषण गर्ने वेला भएको छ । शिक्षामा विशिष्टीकरण गर्नु पर्ने अनिवार्य भएको छ जहाँ जस्तो परिवेश आवश्यकता एवम् वातावरण रहेको छ त्यस्तै प्रकारको शिक्षा सञ्चालनका लागि व्यवस्थापन गर्नु पर्ने आवश्यकता छ । यस्तो अवस्थालाई शिक्षामा स्थानीयकरणको नामले परिचित छ ।
शिक्षालाई आप्mना सन्दर्भहरुसँग जोड्न जति सफल भयौं त्यति नै गुणात्मक शिक्षाको व्यवस्थापन, परिचालन, प्रयोग एवम् प्रतिबिम्वन गर्न सफल भएको प्रमाणित हुन्छ । अहिलेलाई अरुसँग तुलना गर्दै अन्य असल अभ्यासहरुलाई स्थानीयकरण गरी अनुकुल हुने खालका अभ्यासलाई शिक्षामा प्रबेश गराई शिक्षालाई विश्वव्यापीकरण गर्ने चुनौतीपूर्ण हाँक छँदै छ यसलाई पनि व्यवस्थापन गर्नु पर्ने अनिवार्य भएको छ ।
    शिक्षालाई आप्mनै सन्दर्भसँग आबद्ध गराउन सफल भयौं भने मात्र हाम्रो भविष्य सुनिश्चित हुन सक्छ यसलाई सबै सरोकार पक्षहरुले बुभ्mनु पर्ने आवश्यक भएको छ । कहीं हामी अरुका आदर्श, आवश्यकता एवम् कामका लागि शिक्षाको प्रबन्ध गरेका छौं ? यदि छौं भने तत्काल यसलाई विश्लेषण पहिचान गरी यसलाई सुधार गर्दै शिक्षालाई हामी आप्mनो समस्याहरुमा केन्द्रित गरी शिक्षाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्षम हुनु पर्ने आजको ठूलो आवश्यकता छ ।


   

मिति ः २०७०÷०३÷३०